Katatoni Nedir? Katatoni Belirtileri Nelerdir?

Katatoni Nedir?

Katatoni, kişinin beyinsel işlevlerindeki bozulmalar sonucu etrafına verdiği tepkilerde yavaşlama ve donma ile kendini gösteren bir psikiyatrik ve nörolojik sendromdur. Bu kişiler etraflarına bazen tepkisiz kalırken bazen de aşırı ya da tehlikeli tepkiler verebilir. İletişim bozukluğu, aşır hareketler, davranış bozuklukları ve hiç hareket etmemek en sık görülen belirtiler arasındadır. 

Katatoni, günümüzde tek bir hastalığın belirtisi değil, farklı psikiyatrik ve tıbbi durumlarda ortaya çıkabilen bağımsız bir sendrom olarak kabul edilir. Tarihsel olarak şizofreninin bir alt tipi ya da belirtisi olarak görülse de modern sınıflandırmalarda (DSM-5, ICD-11) motor, davranışsal ve otonom belirtilerin birlikte seyrettiği bir belirti kümesi şeklinde tanımlanır. Donakalma, konuşmama, tekrarlayıcı hareketler veya aşırı uyarılma gibi belirtilerle kendini gösteren katatoni; depresyon, bipolar bozukluk, şizofreni ya da tıbbi hastalıklara eşlik edebilir.

Katatoni Nedenleri Nelerdir?

Katatoni nedenleri tam olarak bilinmemekle birlikte depresyon, bipolar bozukluk ya da şizofreni gibi ruhsal hastalıklar sonucu ortaya çıktığı düşünülür. Aynı zamanda beyindeki kimyasal değişiklikler ve genetik faktörlerin de katatoniye neden olabileceği düşünülür. 

Katatoniye neden olabilecek hastalıklar şunlardır: 

• Böbrek hastalıkları
• Diyabet
• Tiroid
• Otoimmün hastalıklar
• Demans ve Parkinson
• Down sendromu
• Elektrolit dengesizlikleri
• Epilepsi
• Felç

Katatoni Çeşitleri Nelerdir?

Katatoni, belirtilerin şiddetine ve belirtilerine göre akinetik, heyecanlı ve malign olmak üzere üç gruba ayrılır. 

Akinetik Katatoni

Akinetik katatonisi olan kişiler etrafında olanlara tepki vermezler, sanki çevresinde olup bitenin farkında değillerdir. Bu kişiler genelde sessizdir ya da karşıdaki kişinin söylediklerini tekrar ederler ve donuk bir yüz ifadeleri vardır. Bu kişiler ya hiç hareket etmez ya da garip pozisyonlarda oturur ya da uyurlar.

Heyecanlı Katatoni

Heyecanlı katatonide kişiler, nedensiz ve dürtüsel olarak ani ve şiddet içerikli hareketler yapabilir. Ayrıca, garip davranma ve ya konuşma, yakınlarındaki kişileri taklit etme, kendine zarar verme gibi davranışlar da gösterebilirler.

Malign (Kötü Huylu) Katatoni

Malign katatoni kötü huylu bir katatoni türüdür ve kan basıncı, vücut ısısı, solunum veya kalp atış hızındaki tehlikeli değişiklikler gibi diğer sağlık sorunlarına yol açması durumunda ortaya çıkar. Dehidrasyon, pıhtılaşma  veya böbrek yetmezliği gibi sorunlara yol açabilir. 

Katatoni Belirtileri Nelerdir?

Katatoni belirtileri, kişinin hareket, konuşma ve tepkilerinde belirgin yavaşlama, donakalma veya tam tersine aşırı hareketlilikle seyreden davranışlarla ortaya çıkar. 

Katatoni belirtileri aşağıdaki şekillerde ortaya çıkar: 

• Normalden daha yavaş hareket etme
• Bir şeyler yaparken donup kalma
• Aynı hareketleri tekrar yapmak
• Az konuşmak ya da hiç konuşmamak
• Garip pozisyonlarda durmak ya da uyumak
• Nedensiz yere dürtüsel hareketler yapmak

Katatoni Tanı Kriterleri Nelerdir?

Katatoni tanısı kişinin çevreye verdiği tepkilerin izlendiği klinik gözlemle konur. Eğer kişide donakalma, sürekli aynı hareketleri ya da sözleri tekrarlama gibi belirtiler gözlemleniyorsa, uzman doktor katatoni sendromundan şüphelenebilir. Aynı zamanda kan testi, MR, Bilgisayarlı tomografi gibi yöntemlere de başvurulabilir. 

Katatoni DSM-5 Kriterleri

Katatoninin kesin tanısı için DSM-5 kriterlerine başvurulur. DSM-5’e göre katatoninin resmi olarak kabul edilen 12 belirtisi vardır.

• Ajitasyon: Kişinin nedensiz şekilde üzgün veya sinirli davranmasıdır.
• Katalepsi: Kişinin başkasının bıraktığı bir pozisyonda uzun süre kalması
• Ekolali: Kişinin başkasının sözlerini sürekli tekrar etmesi
• Ekopraksi: Kişinin başkasının hareketlerini sürekli tekrar etmesi
• Jest ve mimik donukluğu: Tekrarlayıcı, anlamsız yüz ifadeleri.
• Mannerizm: Kişinin normal olabilecek hareketleri abartılı şekilde yapması
• Mutizm: Kişinin nedensiz şekilde hiç konuşmaması
• Negativizm: Kişinin çevresine tepki vermemesi ya da komutlara veya uyarılara karşı anlamsız direnç göstermesi
• Postür alma: Uzun süre tuhaf veya uygunsuz vücut pozisyonlarında kalma
• Stereotipi: Amacı olmayan, tekrar eden hareketler yapma
• Stupor: Hareketsizlik ve çevresel uyaranlara tepki vermeme
• Mumsu esneklik: Kişinin hareket ettirilirken mum gibi yarı dirençli bir esneklik göstermesidir. 

Katatoni Tedavisi​ Nasıl Yapılır?

Katatoni tedavisi altta yatan sebebi iyileştirmeye yöneliktir ve terapi ya da ilaç tedavisini içerir. Katatoni tedavisi altta yatan sebebi iyileştirmeye yöneliktir ve terapi ya da ilaç tedavisini içerir. Ancak bazı hastalarda bu yöntemlere yanıt alınamadığında, özellikle ağır veya uzun süren katatoni durumlarında elektrokonvülsif tedavi (EKT) uygulanabilir. 

EKT, beynin kontrollü elektriksel uyarımıyla yapılan güvenli bir tıbbi işlemdir ve katatoni belirtilerinin hızla düzelmesini sağlayabilir. Bu yöntem, özellikle kişinin beslenemediği, iletişim kuramadığı veya hayati risk taşıyan durumlarda etkili bir seçenek olarak değerlendirilir.

Katatoni ile İlişkili Bozukluklar

Katatoniyle ilişkili bozukluklar, farklı psikiyatrik veya tıbbi hastalıklara katatoni belirtilerinin eşlik ettiği durumlardır. Yani, bu durumlar katatoninin alt grubu değil yalnızca belirtilerinin görüldüğü rahatsızlıklardır.

Katatoni ile ilişkili bozukluklar aşağıdaki gibidir:

• Katatonik Şizofreni: Eskiden DSM-5 kriterlerine göre katatonik şizofreni bir tanı olarak geçerdi ancak artık yalnızca katatoni belirtilerinin görüldüğü ruhsal bozukluktur. Kişide donakalma, konuşamama, garip pozisyonlarda durma gibi belirtiler gözlemlenir.
• Katatonik Depresyon: Majör depresyonda, özellikle ağır depresyon atakları sırasında katatoni gelişebilir. Hasta çevreyle iletişim kurmaz, hareketsiz kalır, göz temasından kaçınır ve yemek yemeyi reddedebilir. 
• Bipolar Bozuklukta Katatoni: Katatoni, hem mani hem de depresif evrelerde görülebilir. Manide heyecanlı, depresyonda ise akinetik form daha sık ortaya çıkar. Bipolar hastalarda katatoni tekrarlayıcı bir özellik gösterebilir.

Katatoni Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Katatonik Ne Demek?

Katatonik, kişinin hareket, konuşma ve tepkilerinde belirgin yavaşlama, donakalma ya da aşırı hareketlilikle seyreden bir durumu ifade eder. Genellikle katatoni sendromu içinde değerlendirilir. Bu durum ruhsal veya tıbbi hastalıkların seyri sırasında ortaya çıkabilir.

Katatonik Depresyon Nedir?

Katatonik depresyon, ağır depresyon döneminde kişinin hareketsiz, sessiz ve çevresine tepkisiz hale geldiği bir tablodur. Kişi konuşmaz, yemek yemez veya uzun süre aynı pozisyonda kalabilir. Bu durum acil tedavi gerektiren ciddi bir depresyon biçimidir.

Katatonik Şizofreni Nedir?

Katatonik şizofreni, şizofreni belirtilerine ek olarak donakalma, konuşmama veya garip beden duruşları gibi katatoni özelliklerinin görüldüğü bir durumdur. Kişi çevresine tepkisizdir ya da anlamsız hareketler sergileyebilir. Güncel sınıflamada “şizofreni – katatoni özellikleriyle” olarak tanımlanır.

Katatonik Davranış Nedir?

Katatonik davranış, kişinin istemsiz biçimde hareket etmeme, anlamsız şekilde tekrarlayan hareketler yapma veya başkalarının hareketlerini taklit etme durumudur. Bu davranışlar kontrolsüzdür ve genellikle farkında olmadan ortaya çıkar. Katatonik davranışlar, katatoni sendromunun belirgin özelliklerindendir.

Katatonik Stupor Nedir?

Katatonik stupor, kişinin tamamen hareketsiz, sessiz ve çevreye duyarsız hale geldiği ileri düzey bir katatoni durumudur. Kişi konuşmaz, göz teması kurmaz ve dış uyaranlara tepki vermez. Bu tablo acil tıbbi müdahale gerektiren ciddi bir klinik durumdur.