Bayılma (Senkop) Nedir? Bayılma Neden Olur?

Bayılma (Senkop) Nedir?

Bayılma (senkop), beynin kanlanmasının kısa süreli azalmasına bağlı ani ve geçici bilinç kaybıdır. Kişi duruşunu koruyamayabilir, yere düşebilir ve kısa süre çevresine yanıt veremeyebilir. Gerçek senkopta bilinç genellikle kendiliğinden ve hızla geri gelir. Toparlanmanın uzaması, başka bilinç kaybı nedenlerinin araştırılmasını gerektirir.

Her bilinç kaybı senkop değildir. Epilepsi nöbeti veya belirgin kan şekeri düşüklüğü benzer bir tablo oluşturabilir. Bayılma, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir belirtidir. Nedeni, olayın öncesi ve sonrası birlikte değerlendirilerek belirlenir. Kişinin hızlı toparlanması, özellikle kalp kaynaklı nedenleri tek başına dışlamaz.

Bayılmadan Önce Ne Hissedilir?

Bayılmadan önce göz kararması, soğuk terleme, bulantı ve sersemlik hissedilebilir. Solukluk dışarıdan fark edilebilir. Bilinç kaybı olmadan yaşanan bayılacak gibi olma durumu presenkop olarak adlandırılır. Ancak her bayılma öncesinde uyarıcı belirtiler görülmez.

Bayılma öncesinde görülebilen uyarıcı belirtiler şunlardır:

• Göz kararması veya görüş alanının daralması
• Sersemlik ve dengesizlik hissi
• Soğuk terleme ve solukluk
• Bulantı veya sıcaklık hissi
• Güçsüzlük ve ayakta durmakta zorlanma

'Bayılacak gibi oluyorum' şikayeti her zaman bilinç kaybıyla sonuçlanmaz. Baş dönmesi de tek başına senkop anlamına gelmez. Belirtiler başladığında düşmeyi önlemek için güvenli bir yere uzanmak gerekir. Özellikle yeni başlayan veya tekrarlayan şikayetlerin nedeni hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Bayılmaya göğüs ağrısı, nefes darlığı, belirgin çarpıntı, konuşma bozukluğu veya tek taraflı güçsüzlük eşlik ediyorsa 112 aranmalıdır. Bilincin açılmaması, normal solunumun olmaması veya ciddi yaralanma da acil yardım gerektirir. Egzersiz sırasında ya da yatarken gelişen bayılma, kişi toparlansa bile gecikmeden değerlendirilmelidir.

Bayılma Neden Olur?

Bayılma, kan basıncının düşmesi veya kalbin beyne yeterli kan gönderememesi sonucunda oluşur. Başlıca nedenler refleks yanıtlar, ayağa kalkınca tansiyon düşmesi ve kalp hastalıklarıdır. Olayın hangi koşulda geliştiği, olası nedenler arasında ayrım yapmayı sağlar. Kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar da değerlendirmeye katılır.

Bayılmanın başlıca nedenleri şunlardır:

• Vazovagal senkop
• Ortostatik hipotansiyon
• Kalp kaynaklı senkop

Vazovagal Senkop

Vazovagal senkop, kan basıncını ve kalp hızını düzenleyen reflekslerin etkisiyle gelişen bayılmadır. Kan görme, ağrı, korku, sıcak ortam veya uzun süre ayakta kalma atağı tetikleyebilir. Öncesinde terleme ve bulantı görülebilir. Örneğin sıcak ortamda ayakta beklerken başlayan göz kararması, böyle bir atağın habercisi olabilir.

Vazovagal senkop tanısı, yalnızca kişinin stres yaşamış olmasına dayanılarak konulmaz. Olayın özellikleri, muayene ve gerekli incelemeler birlikte değerlendirilir. Sıcak duş veya banyo da hassas kişilerde atağı tetikleyebilir. Tetikleyicinin fark edilmesi, sonraki atakların önlenmesine yardımcı olabilir.

Öksürme, idrar yapma veya dışkılama sırasında ıkınma gibi belirli durumlarla ilişkili refleks bayılmalar da görülebilir. Bunlar durumsal senkop olarak adlandırılır. Böyle bir tetikleyicinin bulunması, özellikle ilk atakta veya eşlik eden riskli belirtilerde hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.

Ortostatik Hipotansiyon

Ortostatik hipotansiyon, yatarken veya otururken ayağa kalkınca kan basıncının düşmesidir. Susuzluk, bazı ilaçlar ve tansiyonu düzenleyen mekanizmalardaki sorunlar bu duruma katkıda bulunabilir. Ayağa kalktıktan sonra göz kararması ve bayılacak gibi olma hissi gelişebilir. Tanı için farklı pozisyonlarda tansiyon ölçümü yapılır.

Kusma, ishal veya yoğun terlemeyle oluşan sıvı kaybı, ayağa kalkınca tansiyonun düşmesini kolaylaştırabilir. İleri yaşta kullanılan birden fazla ilaç ve eşlik eden hastalıklar da değerlendirmede önemlidir.

Tansiyon ilacı kullanırken bayılma yaşanması, ilacın kendiliğinden bırakılması gerektiği anlamına gelmez. Hekim, dozları ve olası yan etkileri kişinin genel sağlık durumuyla birlikte gözden geçirir.

Kalp Kaynaklı Senkop

Kalp kaynaklı senkop, ritim bozuklukları veya kan akımını azaltan yapısal sorunlarla ilişkili olabilir. Örneğin ileri aort kapak darlığı, kalpten çıkan kan akımını kısıtlayabilir. Bazı kalp ritim bozuklukları da kalbin çok yavaş ya da çok hızlı çalışmasına neden olur.

Kalple ilişkili bayılmalar bazen ön belirti vermeden gelişir. Efor sırasında ortaya çıkması, kalp açısından araştırılması gereken bir bulgudur. Ancak her ani bayılma kalp hastalığı anlamına gelmez. Neden, belirtiler ve inceleme sonuçları birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Bilinen kalp hastalığı veya ailede genç yaşta ani ölüm öyküsü varsa hekime mutlaka bildirilmelidir. Kalp kaynaklı bayılmadan şüphelenildiğinde, değerlendirme tamamlanmadan yoğun egzersize dönülmemelidir. Araç kullanımı ve yüksekte çalışma gibi güvenlik gerektiren faaliyetler de hekimle görüşülmelidir.

Bayılma Nasıl Teşhis Edilir?

Bayılmanın nedeni, ayrıntılı olay öyküsü, fizik muayene, tansiyon ölçümü ve elektrokardiyografi (EKG) ile araştırılır. Ek incelemeler, ilk değerlendirmede elde edilen bulgulara göre seçilir.

Bayılmanın nedenini araştırmada kullanılan değerlendirmeler şunlardır:

• Olay öyküsü: Bayılma öncesindeki belirtiler, kişinin pozisyonu, atağın süresi ve toparlanma sorgulanır. Önceki ataklar, kullanılan ilaçlar ve ailede kalp hastalığı öyküsü değerlendirilir.
• Tanık anlatımı: Olayı gören kişinin düşmeyi, hareketlerin bilinç kaybından önce mi sonra mı başladığını ve uyanınca kafa karışıklığı olup olmadığını anlatması yararlıdır. Atağın zamanı ve koşulları kaydedilebilir. Kayıt tutmak veya görüntü almak acil yardımı geciktirmemelidir.
• Muayene ve tansiyon ölçümü: Fizik muayene yapılır. Pozisyonla ilişkili tansiyon düşüşünden şüphelenildiğinde farklı pozisyonlarda tansiyon ölçülür.
• EKG ve kalp incelemeleri: EKG ile kalp ritmi değerlendirilir. Muayene bulgularına göre ekokardiyografi, Holter veya daha uzun süre kayıt yapabilen cihazlar kullanılabilir. Ritim takibinin süresi, atakların sıklığına göre belirlenir.
• Kan testleri: Kan şekeri ve kan sayımı gibi incelemeler, klinik şüpheye göre istenir. Her hastada aynı testlerin yapılması gerekmez.
• Nörolojik değerlendirme: Nörolojik bulgular veya nöbet şüphesi varsa incelemeler genişletilir. Her bayılmada rutin beyin görüntülemesi veya EEG gerekmez.

İlk incelemelerin normal olması, aralıklı ritim bozukluklarını her zaman dışlamaz. Bayılma tekrarlıyorsa veya nedeni açıklanamıyorsa yeniden değerlendirme gerekir. Yeni belirtiler ve kullanılan ilaçlardaki değişiklikler takipte hekime bildirilmelidir.

Tilt Testi

Tilt testi, eğimli masa üzerinde pozisyon değişirken tansiyon ve kalp hızının izlendiği bir incelemedir. İlk değerlendirmeyle açıklanamayan ve refleks mekanizma düşünülen seçilmiş durumlarda kullanılabilir. Ritim bozukluğundan şüphelenilen kişide ilk tercih genellikle ritmin kaydedilmesine yönelik incelemelerdir. Tilt testi her bayılan kişiye uygulanmaz.

Tilt testiyle ilgili temel bilgiler şunlardır:

• Hazırlık: Açlık süresi ve ilaç kullanımıyla ilgili merkezin talimatlarına uyulmalıdır. İlaçlar hekim önerisi olmadan kesilmemelidir.
• Uygulama: Kişi destek kayışlarıyla masaya sabitlenir ve masa kontrollü biçimde dikleştirilir. Şikayetlerle birlikte tansiyon ve kalp hızındaki değişiklikler değerlendirilir.
• İzlem: Test genellikle güvenli olmakla birlikte tansiyon düşmesi, bulantı veya bayılma gelişebilir. İşlem sağlık ekibinin gözetiminde yapılır, gerektiğinde masa yatay konuma getirilir.
• Sonuç: Test sonucu, şikayetler ve diğer incelemelerle birlikte yorumlanır. Tek bir test sonucu, bayılmanın tüm olası nedenlerini tek başına açıklamaz.

Bayılma Nasıl Tedavi Edilir?

Bayılma tedavisinde tetikleyicilerden korunma, sıvı dengesinin düzenlenmesi ve altta yatan kalp hastalığının tedavisi gibi yaklaşımlar kullanılır. Uygun yöntem saptanan nedene göre belirlenir. Her hastaya aynı ilaç ya da işlem uygulanmaz.

Bayılma tedavisinde kullanılan yaklaşımlar şunlardır:

• Vazovagal senkop: Tetikleyicileri tanımak, uzun süre hareketsiz ayakta kalmamak ve ilk belirtilerde güvenli biçimde uzanmak önemlidir.
• Ortostatik hipotansiyon: Sıvı durumu ve kullanılan ilaçlar değerlendirilir. Yavaş ayağa kalkmak önerilebilir. İlaç değişikliği hekim tarafından planlanır.
• Sıvı ve tuz düzenlemesi: Yeterli sıvı almak atakları azaltmaya yardımcı olabilir. Sıvı ve tuz miktarı kişiye göre belirlenmelidir. Kalp veya böbrek hastalığı ya da yüksek tansiyonu olan kişiler, hekim önerisi olmadan tuz tüketimini artırmamalıdır.
• Kalp kaynaklı senkop: İlgili ritim bozukluğu veya yapısal kalp hastalığı tedavi edilir. İlaç değişikliği ve kalp pili gibi tedaviler yalnızca uygun hastalarda değerlendirilir.
• Takip: Atakların sıklığına ve saptanan hastalığa göre kontrol planı düzenlenir. Amaç bayılmanın nedenini kontrol altına almak, tekrarlarını ve yaralanma riskini azaltmaktır.

Bayılma hissi başladığında kişi yürümeyi bırakmalı ve mümkünse güvenli bir yere uzanmalıdır. Yaralanma şüphesi yoksa bacaklar yükseltilebilir. Ayağa kalkmak için acele edilmemelidir. Yanıt vermeyen kişide yalnızca “birazdan ayılır” düşüncesiyle beklemek uygun değildir. Yardım yaklaşımı, kişinin bilincine ve solunumuna göre değişir.

Yanıt vermeyen kişide ilk yardım adımları şunlardır:

• Ortamın güvenliği sağlanmalı, kişinin yanıtı ve solunumu kontrol edilmelidir.
• Kişi yanıt vermiyorsa 112 aranmalıdır.
• Normal solunum yoksa ya da yalnızca düzensiz iç çekmeler varsa 112 yönlendirmesiyle kalp masajına başlanmalıdır. Varsa otomatik eksternal defibrilatör, sesli talimatları izlenerek kullanılmalıdır.
• Normal solunum varsa ve ciddi travma şüphesi yoksa kişi yan kurtarma pozisyonuna alınmalıdır.
• Baş, boyun veya sırt yaralanmasından şüpheleniliyorsa, güvenlik ya da yaşam kurtarıcı müdahale gerektirmedikçe kişi hareket ettirilmemelidir.
• Yardım gelene kadar solunum izlenmeli ve kişi yalnız bırakılmamalıdır.

Bilinci kapalı kişiye su, yiyecek veya ilaç verilmemelidir. Kişiyi tokatlamak ya da zorla ayağa kaldırmak uygun değildir. Bilinç açılsa da düşmeye bağlı yaralanma ve eşlik eden belirtiler kontrol edilmelidir. İlk kez yaşanan, açıklanamayan veya tekrarlayan bayılma için hekim değerlendirmesi gerekir.

Bayılma Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Bayılma Hissi Neyin Belirtisi Olabilir?

Bayılma hissi tansiyon düşmesi, sıvı kaybı, refleks yanıtlar veya ritim sorunlarıyla ilişkili olabilir. Kan şekeri düşüklüğü de benzer şikayetler oluşturabilir. Tekrarlayan şikayetlerde hekim değerlendirmesi gerekir. Göğüs ağrısı, nefes darlığı veya belirgin çarpıntı eşlik ediyorsa acil yardım istenmelidir.

Ön Belirti Olmadan Bayılma Ne Anlama Gelir?

Ön belirti olmadan bayılma, tansiyonun aniden düşmesi veya kalp ritmindeki değişikliklerle gelişebilir. Tek başına belirli bir hastalığı göstermez. Özellikle egzersiz sırasında ya da yatarken gelişiyorsa, çarpıntı eşlik ediyorsa veya ailede genç yaşta ani ölüm öyküsü varsa gecikmeden değerlendirilmelidir.

Bayılma Ne Kadar Sürer?

Bayılmada bilinç kaybı genellikle saniyeler sürer ve kişi çoğu zaman yaklaşık 30 saniye içinde uyanır. Süre kesin bir sınır değildir, halsizlik daha uzun sürebilir. Kişi yanıt vermiyorsa süre tutarak beklemek yerine solunumu kontrol edilmeli ve 112 aranmalıdır.

Baygın Birisine Ne Yapılmalıdır?

Baygın kişinin yanıtı ve solunumu kontrol edilmeli, yanıt vermiyorsa 112 aranmalıdır. Normal solunum yoksa 112 yönlendirmesiyle kalp masajına başlanmalıdır. Normal solunum varsa ve ciddi yaralanma şüphesi yoksa yan kurtarma pozisyonu verilmelidir. Kişi yalnız bırakılmamalı, bilinci kapalıyken ağızdan hiçbir şey verilmemelidir.

Bayılma ile Epilepsi Nöbeti Nasıl Ayırt Edilir?

Bayılma ile epilepsi ayrımında olayın başlangıcı, hareketlerin özellikleri ve sonrasındaki toparlanma değerlendirilir. Senkopta da kısa kasılmalar görülebilir. Uzun süren kasılma, dil ısırma veya belirgin kafa karışıklığı nöbet açısından araştırılmalıdır. Tek bir bulguyla evde tanı konulamaz.

Her Bayılmada Tilt Testi Gerekir mi?

Tilt testi her bayılmada gerekli değildir. Öncelik olayın öyküsü, muayene, tansiyon ölçümü ve EKG'dir. Hekim, bulgulara göre tilt testi veya başka bir inceleme seçer. Test kararı yalnızca bayılmanın kaç kez olduğuna göre verilmez.

Çocuklarda Bayılma Önemli midir?

Çocuklarda bayılma sıklıkla refleks mekanizmalarla ilişkili olsa da değerlendirilmelidir. Özellikle spor sırasında gelişen bayılma, çarpıntı veya ailede ani ölüm öyküsü varsa kalp hastalıkları araştırılır. Çocuk hekimi olayın özelliklerini değerlendirir ve gerektiğinde çocuk kardiyolojisine yönlendirir. EKG değerlendirmede önemli bir yer tutar.

Hamilelikte Bayılma Normal Kabul Edilir mi?

Hamilelikte bayılma, yalnızca gebeliğe bağlanarak normal kabul edilmemelidir. Tansiyon değişiklikleri etkili olabilir ancak eşlik eden belirtiler değerlendirilmelidir. Kanama, karın ağrısı, göğüs ağrısı veya nefes darlığı varsa acil yardım istenmelidir. İleri gebelikte bayılma hisseden kişinin yan yatması uygundur.

Bayılma İçin Hangi Bölüme Başvurulur?

Bayılma sonrasında acil belirtiler varsa acil servise başvurulmalıdır. Acil bulgu yoksa ilk değerlendirme aile hekimi veya ilgili uzman tarafından yapılabilir. Kalp kaynaklı nedenlerde kardiyoloji, nöbet şüphesinde nöroloji değerlendirmesi gerekebilir. Bölüm seçimi olayın özellikleri ve muayene bulgularına göre belirlenir.

Bayılma Sonrasında Spor Yapılabilir mi?

Bayılma özellikle egzersiz sırasında gelişmişse, nedeni araştırılmadan yoğun spora dönülmemelidir. Kalple ilişkili riskler değerlendirildikten sonra hekim uygun aktivite düzeyini belirler. Tekrarlayan ataklarda düşme riski de dikkate alınır. Önceki egzersiz düzeyine dönüş kararı kişiye göre verilir.