Fobi Ne Demek? Fobi Çeşitleri Nelerdir?

Fobi Ne Demek?

Fobi; kökeni Yunanca “korku” ve “dehşet” anlamlarına gelen “phobos” sözcüğüne dayanan, belirli bir nesneye, kişiye ya da duruma karşı ortaya çıkan mantık dışı, aşırı ve süreklilik gösteren yoğun korku halidir. Bu korku, çoğu zaman kişinin kontrol etmekte zorlandığı bir kaygı tepkisiyle birlikte seyreder ve yalnızca gerçek bir karşılaşmada değil, tetikleyici unsuru hayal etmek, onunla ilgili konuşmak ya da onu hatırlatan bir uyaranla karşılaşmak gibi durumlarda bile ortaya çıkabilir. Fobisi olan kişi, fobik objeye maruz kaldığında güçlü bir panik ve endişe hissedebilir; buna çarpıntı, terleme, titreme, göğüste sıkışma, nefes darlığı, baş dönmesi, mide bulantısı gibi belirgin bedensel belirtiler eşlik edebilir. Bazı kişilerde kontrolü kaybetme ya da bayılacakmış gibi olma düşünceleri de durumu ağırlaştırabilir.

Zaman içinde bu yoğun korku, kişinin tetikleyiciden uzak durmak için kaçınma davranışları geliştirilmesine neden olabilir. Kaçınma arttıkça okul, iş ve sosyal yaşamda kısıtlanmalar görülebilir, günlük rutinler bozulabilir, fırsatlar ertelenebilir ve yaşam kalitesi belirgin biçimde düşebilir. Fobinin ayırt edici yönü, algılanan tehlikenin gerçek riskle orantısız olması, çoğu zaman rasyonel bir temele dayanmaması ve buna rağmen korkunun ısrarla devam etmesidir.

Korku ve Fobi Arasındaki Fark Nedir?

Korku, gerçek ve somut bir tehlike ile karşılaşıldığında ortaya çıkan, bedeni hızlıca harekete geçirip kişiyi korumayı amaçlayan doğal, gerçekçi ve hayatta kalmaya yönelik bir tepkidir. Fobi ise çoğu zaman ortada gerçek bir tehdit yokken ya da tehlike düzeyi çok düşükken bile oluşan, durumla kıyaslandığında belirgin biçimde orantısız bir korku tepkisidir. Fobisi olan kişiler, yaşadıkları korkunun çoğu zaman mantıksız ya da abartılı olduğunun farkına varabilir ancak yine de bu yoğun kaygıyı istemsiz şekilde deneyimler. Bu nedenle fobiyi tetikleyebilecek nesne, ortam ya da durumlardan uzak durma, kaçınma ve günlük yaşamını buna göre şekillendirme eğilimi gösterebilir.

Korku ve fobi arasındaki farklar aşağıdaki gibidir: 

Fobi Çeşitleri Nelerdir?

Fobi türleri genel olarak üç ana başlık altında ele alınır: özgül fobi, sosyal fobi ve agorafobi. Özgül fobiler; belirli bir nesneye, hayvana, ortama ya da duruma (örneğin yükseklik, uçak, iğne gibi) karşı yoğun ve orantısız bir korku duyulmasıyla karakterizedir. Sosyal fobi ise kişinin başkaları tarafından izlenebileceği, yargılanabileceği veya değerlendirilebileceği ortamlarda aşırı kaygı ve kaçınma davranışı göstermesini ifade eder. Agorafobi de kaçmanın zor olacağına inanılan açık alanlar, kalabalık mekanlar ya da toplu taşıma gibi ortamlara yönelik belirgin korku ve kaçınma ile kendini gösterir. 

Özgül Fobi

Özgül fobiler, belirli bir nesne ya da duruma karşı duyulan aşırı ve mantıksız korku halidir. Özgül fobiye neden olabilecek tetikleyiciler beş kategoride bulunur. 

Özgül fobi olarak sınıflandırılacak fobik nesne ve durumlar aşağıdaki gibidir: 

• Hayvanlar: Araknofobi (örümcek korkusu) ve köpek korkusu gibi hayvanlara duyulan mantıksız ve şiddetli korkuları ifade eder.
• Doğal çevre fobileri: Yükseklik korkusu ve deniz korkusu (talassofobi) gibi doğal çevrede var olan durumlara duyulan aşırı korkudur.
• Durumsal fobiler: Kapalı alan korkusu (klostrofobi) ve uçak korkusu (aerofobi) gibi çeşitli durumlara duyulan korkuyu tanımlar.
• Kan ve yaralanma fobisi: Kan görmekten ya da iğne olmaktan aşırı korkmak gibi kan ve yaralanma durumlarından korkmak da bu fobi türüne dahildir.
• Diğer fobiler: Diğer dört kategoriye dahil olmayan boğulma, kusma, yanma gibi korkular bu gruba dahildir.

Sosyal Fobi

Sosyal anksiyete olarak da bilinen sosyal fobi; yargılanmaktan, eleştirilmekten ve rencide edilmekten aşırı korkma sonucu kişinin bu tür ortamlarda kaçınması durumudur. Kişi eleştirilme ya da rezil olma korkusuyla sunum yapmak, eğitim vermek ya da sahneye çıkmak gibi özellikle yabancıların olduğu ortamlarda olmaktan ve göz önünde bulunmaktan korkarlar.

Agorafobi

Agorafobi, kişinin herhangi olumsuz bir durumda kaçma ya da yardım ulaşma imkanının zor olduğunu düşündüğü ortamlardan kaçma eğilimi gösterdiği bir fobi türüdür. Bu kişiler toplu taşıma, kalabalık meydanlar ya da açık alanlarda bulunmaktan ısrarla kaçınırlar. Bunun arkasında, herhangi bir tehlike durumunda oradan uzaklaşamayacakları ya da yardım ulaşamayacağı inancı yatar.

Fobiler Neden Olur?

Fobilerin çoğu zaman genel ve net bir nedeni bulunmasa da, bazı tetikleyici unsurların bu durumun gelişiminde etkili olabileceği kabul edilir. Özellikle çocukluk ya da yetişkinlik döneminde yaşanan travmatik deneyimler, aileden gelen genetik yatkınlık ve zaman içinde güçlenerek yerleşen kalıplaşmış düşünce ve inançlar fobilerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. Bu etmenlerin, kişinin kaçınma davranışlarını artırarak süreci daha da hızlandırabileceği düşünülmektedir. 

Fobilere neden olabilecek durum ve süreçler aşağıdaki gibi olabilir:

• Travmatik deneyimler: Geçmişte yaşanan olumsuz bir deneyimin, kişinin o anki tetikleyiciye karşı yaşamı boyunca sürebilecek bir korku geliştirmesine yol açabileceği düşünülmektedir. Örneğin çocukken köpek tarafından kovalanan biri köpeklere karşı aşırı korku hissedebilir. 
• Öğrenilmiş davranışlar: Bazı fobiler, çocukluk döneminde çevredeki kişilerin belirli durumlara verdiği tepkilerin gözlemlenmesiyle gelişebilir. Örneğin, ebeveynlerinden birinin böcek gördüğünde aşırı korku gösterdiğine tanık olan bir çocuk, zamanla örümceklere veya diğer böceklere karşı yoğun korku geliştirebilir.
• Genetik faktörler: Fobisi olan herhangi bir aile üyesi bulunan kişilerde, fobilerin görülme oranı daha yüksek olabilir.
• Beyin kimyası: Beyin kimyasında meydana gelen dengesizlikler ya da aşırı aktif bir amigdala, zararsız nesne ya da durumlara karşı aşırı tepki göstermeye ve savaş ya da kaç tepkisine neden olabilir. 

Fobi Belirtileri Nelerdir?

Fobiler temel olarak çarpıntı, aşırı terleme, yoğun panik hali ve korkulan durumdan ısrarla kaçma gibi belirtiler gösterir. Fobi belirtileri, kişi korktuğu nesne veya durumla karşılaştığında, hatta bazen sadece bunu hayal ettiğinde bile aniden ortaya çıkabilir. Bu belirtiler fiziksel, duygusal ve davranışsal olmak üzere üç ana grupta incelenir. Şiddetli durumlarda bu tepkiler panik atak seviyesine ulaşabilir.

• Fiziksel belirtiler: Kalp atışında hızlanma (çarpıntı), aşırı terleme, titreme, nefes darlığı, boğulma hissi, göğüste sıkışma veya ağrı, baş dönmesi, mide bulantısı, sıcak veya soğuk basması ile ağız kuruluğu.
• Duygusal belirtiler: Kontrolü kaybetme veya çıldırma korkusu, bayılma veya ölme korkusu, yoğun bir panik hali ve kişinin kendi bedeninden veya gerçeklikten koptuğunu hissetmesi.
• Davranışsal belirtiler: Korkulan nesne veya durumdan ne pahasına olursa olsun kaçınma eğilimi, tetikleyici bir ortamdan acilen uzaklaşma isteği ve kaçınmanın mümkün olmadığı durumlarda aşırı sıkıntı ile duruma katlanma zorunluluğu.

Fobi Nasıl Teşhis Edilir?

Fobi teşhisi, uzman bir psikiyatrist veya klinik psikolog tarafından yapılan detaylı bir klinik değerlendirme ile konulur. Fobiyi belirlemek için kan testi veya beyin görüntüleme (MR, röntgen) gibi fizyolojik testler kullanılmaz. Uzman, kişinin tıbbi ve psikolojik geçmişini dinleyerek belirtilerin günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğini değerlendirir.

Teşhis sürecinde, Amerikan Psikiyatri Birliği'nin yayımladığı standart tanı kriterleri (DSM-5) temel alınır. Bir korkunun klinik olarak fobi sayılabilmesi için; duyulan korkunun belirli bir nesne veya duruma karşı orantısız olması, en az 6 ay boyunca süreklilik göstermesi ve kişinin sosyal, mesleki veya günlük işlevselliğini belirgin şekilde bozması şartı aranır.

Fobi Nasıl Tedavi Edilir?

Fobi tedavisi, kişinin korkularıyla başa çıkmasını ve kaçınma davranışlarını azaltmasını hedefleyen, başarı oranı oldukça yüksek psikoterapötik ve medikal yaklaşımları içerir.

Fobi tedavisinde kullanılan başlıca yöntemler aşağıdaki gibidir: 

• Bilişsel Davranışçı Terapi
• Maruz bırakma terapisi
• İlaç tedavisi

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)

Fobi tedavisinde en sık uygulanan ve en etkili olan yöntemlerden biri Bilişsel Davranışçı Terapidir. Kişinin korkulan nesne veya durum hakkındaki gerçek dışı düşünce kalıplarını fark etmesi ve bu inançları rasyonel olanlarla değiştirmesi hedeflenir.

Maruz Bırakma Terapisi (Sistematik Duyarsızlaştırma)

BDT'nin temel bir parçasıdır. Kişi, uzman kontrolünde ve güvenli bir ortamda, en az korktuğu aşamadan en çok korktuğu aşamaya doğru kademeli olarak fobik uyaranla karşı karşıya getirilir (örneğin; önce bir uçağın fotoğrafına bakmak, ardından motor sesini dinlemek, son aşamada havaalanına gitmek). Günümüzde bu yöntem gelişmiş sanal gerçeklik (VR) teknolojileriyle de desteklenmektedir.

İlaç Tedavisi

Fobileri kalıcı olarak ve tamamen ortadan kaldıran spesifik bir ilaç yoktur. Ancak terapi sürecini desteklemek ve fobi anında ortaya çıkan şiddetli anksiyete, çarpıntı, titreme gibi fiziksel panik belirtilerini baskılamak amacıyla uzman hekim kontrolünde kısa süreli anksiyolitikler, antidepresanlar veya beta blokerler reçete edilebilir.

Fobi Ne Zaman Tedavi Gerektirir?

Bir korku kişinin günlük yaşam rutinlerini aksatmaya, mesleki veya akademik performansını düşürmeye ve sosyal ilişkilerini kısıtlamaya başladığında profesyonel tedavi gerektirir. Örneğin; bir kişinin vahşi bir hayvandan korkması normaldir ve günlük hayatında büyük bir sorun yaratmaz. Ancak asansör veya kapalı alan fobisi olan bir kişinin, her gün çalıştığı ofise çıkmak için onlarca kat merdiven tırmanmak zorunda kalması, iş seyahatleri için uçağa binememesi veya sağlığını ilgilendiren bir durumda MR cihazına girememesi tıbbi destek alınması gereken, yaşam kalitesini bozan durumlardır. 

Fobi Önlenebilir mi?

Fobilerin gelişimini tamamen ve kesin bir şekilde önlemenin yolu olmasa da, riski azaltmak ve bir korkunun kronik bir fobiye dönüşmesini engellemek mümkün olabilir. Özellikle çocukluk çağında yaşanan travmatik veya korkutucu bir olayın ardından çocuğun duygularını ifade etmesine izin vermek ve gerekirse psikolojik destek almak, korkunun zihinde kalıplaşmasını engelleyebilir. Ebeveynlerin, kendi kaygılarını çocuklara yansıtmamaya (öğrenilmiş korku) dikkat etmesi ve çocukların korktukları nesnelerle güvenli bir şekilde, küçük adımlarla yüzleşmelerine cesaret vermesi ileride kalıcı fobilerin gelişmesini önlemede fayda sağlayabilir. Ancak, çocuğun aşırı korkusu devam ediyorsa bu yöntem bırakılmalıdır.

Fobi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Fobi nedir?

Fobi, kişinin çeşitli durum ve nesnelere karşı aşırı, mantık dışı ve sürekli korku hissetmesi durumudur. Kişi fobiye neden olan tetikleyiciden sürekli kaçma eğilimi gösterir. Normal korkudan en büyük farkı sürekli olması, bir nedeninin bulunmaması ve kişinin hayatını olumsuz etkilemesidir. 

Fobi örnekleri nelerdir?

Fobilere örnek olarak yükseklik korkusu, kapalı alan korkusu, su korkusu ya da köpek korkusu gibi bir çok örnek verilebilir. Aynı zamanda yargılanmaktan çekindiği için kişi sahneye çıkmaktan ya da göz önünde bulunmaktan da korkabilir.

Delikli şeylere olan fobi nedir?

Deliklerden korkulmasına neden olan fobiye tripofobi denir. Tripofobisi bulunan kişiler, özellikle nokta nokta ya da çok sayıda küçük delikten oluşan görüntülere baktıklarında yoğun bir rahatsızlık yaşayabilir. Bu durum korku hissinin yanı sıra mide bulantısı, terleme, tiksinme ve huzursuzluk gibi belirtilerle de kendini gösterebilir.

Sosyal fobi neden olur?

Sosyal fobinin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte kişinin geçmişte yaşadığı deneyimlerin; aile, okul ve sosyal çevre gibi çevresel etkenlerin ve biyolojik yatkınlıkların bir araya gelerek sosyal fobinin ortaya çıkmasında rol oynadığını düşünmektedir.

Sosyal fobi ilaçları var mı?

Sosyal fobi için tedavi edecek bir ilaç bulunmamaktadır. Ancak, şiddetli durumlarda fobi anında ortaya çıkan panik atak belirtilerini hafifletmek için uzman doktor çeşitli ilaçlar reçete edebilir.