Dürtü Kontrol Bozukluğu Nedir? Dürtü Kontrol Bozukluğu Belirtileri

Dürtü Kontrol Bozukluğu Nedir?

Dürtü kontrol bozuklukları (DKB), kişinin kendisine ya da çevresindekilere zarar verebilecek dürtüsel davranışlarını kontrol edememesiyle ortaya çıkan psikiyatrik rahatsızlıktır. Dürtü kontrol bozukluğu olan kişiler kendilerine ve başkalarına zarar verebilir, suç işleyebilir ve aşırı para harcamak gibi finansal sorunlara yol açabilir.

Dürtü kontrol bozukluklarının temel özelliği, kişinin zarar verici davranışlarda bulunma dürtüsüne karşı koymakta zorlanmasıdır. Ayrıca, dürtüsel olarak yaptığı davranışlar üzerinde kontrolü kaybetmek, bu sorunlu davranışı yapmadan önce büyük istek duymak ve yaparken haz duymak da dürtü kontrol bozukluğunun belirgin özellikleri arasındadır.

Dürtü kontrol bozukluğu çeşitli şekillerde olabilir. DSM-5 kriterlerine göre, dürtü kontrol bozuklukları arasında kumar bağımlılığı, kleptomani, trikotillomani ve piromani yer alır. Bu bozukluklar hem ergenlerde hem de yetişkinlerde görülür, yaşam kalitesini ciddi biçimde düşürebilir ve psikoterapiyle kontrol altına alınabilir.

Yetişkinlerde Dürtü Kontrol Bozukluğu

Yetişkinlerde dürtü kontrol bozukluğu, genellikle ergenlik sonu veya genç erişkinlikte başlar. Kişi, dürtülerine karşı koymakta zorlanır ve bu durum sosyal, mesleki, finansal ve hukuki sorunlara neden olabilir. Kumar bağımlılığı, kleptomani, piromani ve trikotillomani dürtü kontrol bozukluğunun yetişkinlerde görülen en yaygın türleridir. Dürtü kontrol bozukluğu genellikle depresyon, anksiyete veya madde bağımlılığı gibi diğer psikolojik sorunlarla birlikte görülür.

Çocuklarda Dürtü Kontrol Bozukluğu

Çocuklarda görülen dürtü kontrol bozuklukları başlangıçta daha hafif seyreder. Arkadaşlarından bir şey çalma isteği, şiddet eğilimi ve oyun bağımlılığı gibi belirtiler görülebilir. Çocuklarda bu durum tespit edilir ve tedavisine başlanırsa ilerlemesi durdurulabilir.

Ergenlerde Dürtü Kontrol Bozukluğu

Ergenlerde dürtü kontrol bozukluğu çocuklukta başlamışsa daha şiddetli belirtiler gösterir. Ancak, ergenlikte başlamışsa sıklığı daha az olan dürtü kontrol sorunu örnekleriyle başlar ve genellikle başka bir psikolojik hastalıkla birlikte görülür. Her iki durumda da tedavisi psikolojik destekle mümkündür.

Ergenlikte dürtü kontrol bozukluğunda başlangıçta kişi nadiren dürtülerini kontrol edemez. Tedavi edilmedikçe bu davranışlar daha sıklaşır ve daha fazla zarar vermeye başlayabilir. Örneğin okul başarısı düşebilir, arkadaşlarıyla çatışma yaşayabilir, kumar oynamaya başlayabilir. Ayrıca, ergenlikte başlayan dürtü kontrol bozukluğu tedavi edilmezse yetişkinlikte de devam ederek kronikleşebilir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Çeşitleri Nelerdir?

Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5 tanı kriterlerine göre Dürtü Kontrol Bozukluğu çeşitleri şunlardır:

• Kumar bağımlılığı
• Kleptomani
• Piromani
• Trikotillomani
• Aralıklı Patlayıcı Bozukluk

Kumar Bağımlılığı

Kumar bağımlılığı, kişinin kumar oynama dürtüsüne karşı koyamaması durumudur. Sürekli kaybetse dahi oynamaya devam eder ve bunun sonucunda hem sosyal hem de maddi sorunlarla karşı karşıya kalır.

Kleptomani

Kleptomani, kişinin ihtiyacı olmasa dahi bir şeyleri çalma dürtüsüne karşı koyamama durumudur. Çalma eylemi genellikle planlı değildir ve maddi kazanç amacı taşımaz; eylem sonrasında kısa süreli rahatlama hissi görülür.

Piromani

Piromani, kişinin yangın çıkarma dürtüsüne karşı koyamadığı bir dürtü kontrol bozukluğudur. Kişi yangın çıkardıktan sonra rahatlama hissedebilir ancak eylemi gerçekleştirmeden önce böyle bir amacı bulunmaz.

Trikotillomani

Trikotillomani, kişinin saç çekme dürtüsüne karşı gelememesidir. Sürekli saçını ve/veya kaşını çeken kişi, sosyal ortamlara, iş hayatına girmekte zorlanır ve bu davranışlarını sürekli gizlemeye çalışır.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk

Aralıklı patlayıcı bozukluk durumunda kişi en ufak bir tetikleyici karşısında çok büyük ve şiddetli öfke patlamaları yaşar ve etrafa saldırgan davranışlarda bulunur. Tepkileri kontrolsüzdür ve genellikle sonrasında pişmanlık duyar.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Nedenleri Nelerdir?

Dürtü kontrol bozukluğunun tek bir nedene dayanmadığı biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birleşimiyle ortaya çıktığı düşünülmektedir. Beyin kimyasındaki dengesizlikler, genetik yatkınlık, stres ve çocukluk travmaları dürtü kontrolünü zorlaştırabilir. Ayrıca düşük öz denetim, yüksek dürtüsellik ve ödül arayışına yatkınlık gibi kişilik özellikleri de dürtü kontrol bozukluğunun gelişmesinde rol oynayabilir.

Dürtü kontrol bozukluğu nedenleri şunlar olabilir:

• Biyolojik sebepler: Dopamin artışı, serotonin düşüklüğü, genetik yatkınlık, beyinde işlev bozukluğu
• Psikolojik sebepler: Dürtüsellik, özdenetim eksikliği, duyguları kontrol etmekte zorluk, ödül arayışı
• Çevresel ve sosyal etkiler: Stres, geçmiş travmalar, madde kullanımı
• Psikolojik hastalıklar: Depresyon, anksiyete, OKB

Biyolojik Sebepler

Beyin kimyasında gerçekleşen dengesizlikler, beyinde işlev bozuklukları ve genetik yatkınlık dürtü kontrol bozukluğuna yol açabilir.

• Beyin kimyasındaki dengesizlikler: Özellikle dopamin artışı ödül alma hissini güçlendirir ve kişi bu haz duygusunu yeniden yaşamak için dürtüsel davranışa yönelebilir. Benzer şekilde, serotonin düşüklüğü ise dürtü kontrolünü zayıflatır, sabırsızlık ve ani karar verme eğilimini artırır.
• Beyindeki işlev bozuklukları: Yapılan çalışmalarda, prefrontal korteks (öz denetim merkezi) ve amigdala (duygusal tepkiler) arasında denge bozulduğu görülmüştür. Bu durum, kişinin “düşünmeden eyleme geçme” eğilimini artırır.
• Genetik yatkınlık: Bazı çalışmalarda, dürtü kontrol bozukluğunun kalıtsal özellikler gösterebileceği, ailesinde dürtü kontrol bozukluğu görülen kişilerde bu duruma rastlanabildiği belirtilmiştir.

Psikolojik Sebepler

Dürtü kontrol bozukluğu olan kişilerde yüksek dürtüsellik ve düşük öz kontrol görülür. Kişi, stresli veya duygusal durumlarda ani tepkiler verir ve sonrasında pişmanlık duyar. Bazı dürtü kontrol bozukluğu olan kişilerde ise ödül-motivasyon sisteminin aşırı çalıştığı görülür ve davranış sonrası alınan kısa süreli “rahatlama” hissi, aynı davranışın tekrar edilmesine yol açar.

Dürtü kontrol bozukluğu olan kişilerin bazılarında ise duygularını kontrol etmekte zorluk görülebilir. Kişi stres, kaygı, öfke ya da boşluk hissini kontrol edemediği için dürtüsel eylemlere yönelebilir.

Çevresel ve Sosyal Etkiler

Çocuklukta ihmal, baskı veya istismar görülen kişilerde dürtü kontrol bozukluğuna daha sık rastlanmıştır. Ayrıca çocuklar, dürtü kontrol bozukluğu olan ebeveynlerini örnek alarak benzer dürtüsel davranışlar sergileyebilir.

Dopamin sistemini etkileyen oyun, madde ve sosyal medya kullanımının aşırı olması da dürtü kontrolünü zayıflatabilir. Stres, ayrılık ya da yıkıcı bir tecrübe de dürtüsel davranışlara zemin hazırlayabilir.

Psikolojik Hastalıklar

Dürtü kontrol bozukluğunun sıklıkla depresyon, anksiyete bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ve madde bağımlılığı ile birlikte görüldüğü belirtilir. Bu durum hem belirtileri ağırlaştırır hem de tedaviyi zorlaştırabilir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Dürtü kontrol bozukluğu belirtileri, kişinin içinden gelen güçlü dürtülere karşı koyamamasıyla kendini gösterir. Dürtüsel eylemler genellikle kısa süreli rahatlama sağlasa da, sonrasında pişmanlık ve suçluluk hissi oluşur.

Dürtü kontrol bozukluğu belirtileri kişiden kişiye değişmekle birlikte en sık görülenler şunlardır:

• Dürtüsel davranışlara karşı koyamama
• Davranış öncesinde yoğun gerginlik veya heyecan hissi
• Eylem sonrasında kısa süreli rahatlama ve haz duyma
• Pişmanlık, suçluluk veya utanç duygusu
• Davranışların tekrarlayıcı hale gelmesi
• Sosyal, mesleki veya akademik işlevsellikte bozulma
• Öfke patlamaları, huzursuzluk veya kaygı hali
• Düşük benlik saygısı ve kontrol kaybı hissi

Dürtü Kontrol Bozukluğu Tanı Kriterleri Nelerdir?

Uzmanlar, dürtü kontrol bozukluğu tanısını DSM-5 kriterlerine göre koyarlar. Tanı konulabilmesi için belirtilerin en az 6-12 ay arasında devam etmesi ve günlük yaşamı etkileyecek boyutta olması gerekir.

DSM-5’e göre dürtü kontrol bozukluğu tanı kriterleri şunlardır:

• Dürtüye direnememe
• Davranış öncesi gerginlik
• Davranış sonrası rahatlama
• Sonrasında suçluluk ve pişmanlık
• Sosyal ve mesleki işlevsellikte bozulma

Dürtü Kontrol Bozukluğu Tedavisi Nasıl Yapılır?

Dürtü kontrol bozukluklarının tedavisinde en etkili yol terapidir ve amaç kişinin dürtülerini kontrol etmeyi öğrenmesini sağlamaktır. En etkili yaklaşımlardan biri bilişsel davranışçı terapi (BDT)’dir. BDT, kişinin hangi durumlarda dürtülerinin arttığını fark etmesini sağlar, bu dürtüleri yönetmeyi ve zarar verici davranışlar yerine sağlıklı alternatifler geliştirmeyi öğretir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu İlaçları Var mı?

Bazı çalışmalarda serotonin düzeyini dengeleyen antidepresanların ve duygu durum dengeleyicilerin işe yaradığı görülmüştür. Ancak, dürtü kontrol bozuklukların tedavisinde onaylanmış bir ilaç yoktur. Dolayısıyla, klinik çalışmalar umut verse de dürtü kontrol bozukluk için onaylanmış, kabul görmüş ve standart kabul edilen bir ilaç yoktur.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Dürtü Kontrol Bozukluğu Testi​ Var mı?

Dürtü kontrol bozukluğu için bilimsel bir test yoktur. Tanı yalnızca DSM-5 tanı kriterleri ve ruh sağlığı uzmanının değerlendirmesiyle konur.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Bitkisel Tedavisi​ Var mı?

Dürtü kontrol bozukluğu için onaylanmış tek tedavi yöntemi terapidir. Kanıtlanmış bitkisel bir tedavi bulunmaz.

Hiperaktivite ve Dürtü Kontrol Bozukluğu​ Aynı Şey mi?

Dürtü kontrol bozukluğu ve DEHB benzer özellikler gösterse de farklı davranış bozuklukları kategorilerinde incelenir.

Cinsel Dürtü Kontrol Bozukluğu Nedir?

Cinsel dürtü kontrol bozukluğu, tekrarlayan ve yoğun cinsel davranışların, kişinin sosyal/mesleki işlevselliğini bozacak düzeyde kontrol edilememesi durumudur.

Dürtü Kontrol Bozukluğu İyileşir mi?

Dürtü kontrol bozukluğu, detaylı ve istikrarlı bir tedavi planıyla iyileştirilebilir. Ancak, kişinin kendisi ve çevresinin istekli olması çok önemlidir.