FOR INTERNATIONAL PATIENTS
Sıcak çarpması, tıbbi ismiyle hipertermi, vücudun ısı düzenleme mekanizmasının bozulması sonucu ortaya çıkan ve acil müdahale gerektiren ciddi bir tıbbi durumdur. Genellikle aşırı sıcak hava, yüksek nem oranı, yoğun fiziksel aktivite ve yetersiz sıvı alımı gibi nedenler sonucu oluşur.. Bu durumda vücut sıcaklığı 40°C ve üzerine çıkar ve terleme durur. Terlemenin durması, vücut ısısının daha da artmasına neden olur ve hayati organlar zarar görebilir.
Sıcak çarpması, çoğunlukla yaşlılar, bebekler, kronik hastalığı olan bireyler ve açık alanda çalışan kişilerde daha sık görülür. Gerekli müdahale gecikirse kalp, böbrek, beyin gibi organlarda kalıcı hasar meydana gelebilir ve hatta ölümle sonuçlanabilir.
Hipertermi Nedir?
Aynı zamanda sıcak çarpması ya da güneş çarpması olarak da bilinen hipertermi, genellikle yüksek sıcaklıklara uzun süre maruz kalmanın, uzun süreli veya yoğun fiziksel eforun veya ilaç kullanımının bir sonucu olarak bireyin vücudunun ısı düzenleme mekanizmalarının yetersiz kalması sonucu aşırı ısınması durumuna verilen isimdir.
Isıdan dolayı yaralanmanın en ağır ve ciddi türlerinden birisi olan sıcak çarpması, vücut ısısının 40°C veya üstüne çıktığı durumlarda meydana gelebilir. Sıcak çarpması en çok yaz aylarında görülür.
Sıcak çarpması, yani hipertermi, acil tedavi gerektirir. Tedavi edilmeyen sıcak çarpması bireyin beynine, kalbine, böbreklerine ve kas dokusuna hızla kalıcı zarar verebilir. Tedavinin gecikmesi hasarı ağırlaştırır ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
Hipertermi (Sıcak Çarpması) Neden Olur?
Hipertermi, vücudun iç ısısını düşürememesi sonucu gelişen ciddi bir sorundur. Genellikle sıcak havalarda, özellikle de nem oranının yüksek olduğu dönemlerde daha sık görülür. Vücut normalde terleyerek ısıyı dışarı atar ama bazı durumlarda bu mekanizma bozulur ve sıcak çarpması ortaya çıkar. Hipertermi gelişme biçimlerine göre çeşitli sebeplerden kaynaklanabilir. Bu sebepler genel olarak şunlardır:
- Klasik (Eforsuz ) Sıcak Çarpması
- Egzersiz Kaynaklı Sıcak Çarpması (Eforla Gelişen Hipertermi)
- Malign Hipertermi
Klasik (Eforsuz ) Sıcak Çarpması Nedir?
Eforsuz sıcak çarpması genellikle uzun süre sıcak ve nemli ortama maruz kalma sonucu oluşur. Genellikle kronik rahatsızlığı olan ya da yaşlı kişilerde görülür. Fiziksel bir efor olmamasına rağmen sıcak ve nemli ortamda uzun süre kalmak vücut ısısının yükselmesine sebep olur.
Egzersiz Kaynaklı Sıcak Çarpması Nedir?
Bu tür sıcak çarpması, özellikle sıcak havada yapılan yoğun fiziksel aktiviteler sonrası meydana gelir. Sporcular, açık alanda çalışanlar ve özellikle sıcak havalara alışkın olmayan bireyler yüksek risk altındadır. Vücut sıcaklığı hızla yükselir ve terleme yoluyla kaybedilen sıvılar yeterince yerine konmadığında sıcak çarpması gelişebilir.
Malign Hipertermi Nedir?
Malign hipertermi, bazı anestezik ilaçlara veya kas gevşeticilere karşı genetik yatkınlığı olan bireylerde ortaya çıkan, nadir fakat hayatı tehdit eden bir metabolik sendromdur. Özellikle genel anestezi sırasında kullanılan bazı uçucu gazlar ya da kas gevşetici ilaçlar bu durumu tetikleyebilir.
Bu sendrom, genetik olarak duyarlı bireylerde iskelet kaslarında anormal kalsiyum salınımı nedeniyle kontrolsüz kas kasılmaları, aşırı ısı üretimi, hızlı metabolik artış ve sonuç olarak hızla yükselen vücut sıcaklığı, kas sertliği, asidoz, hiperkalemi ve çoklu organ yetmezliği gibi tabloyla kendini gösterir.
Hipertermiye neden olan diğer faktörler aşağıdaki gibidir:
Sıcak Çarpması Belirtileri Nelerdir?
- Sıcak çarpmasının belirtileri arasında öncelikle çok yüksek vücut ısısı bulunur. Bir rektal termometre kullanılarak 40 C veya daha üstü bir değerde ölçülen vücut ısısı sıcak çarpmasının ana işaretidir. Genel olarak görülen diğer belirtiler şunlardır:
- Zihinsel etkiler: Sıcak çarpmasından etkilenen bireylerin zihinsel durum ve davranışları değişebilir. Ajitasyon, akıl karışıklığı, deliryum, koma, konuşma bozukluğu, titreme nöbeti, ve sinirlilik durumları sıcak çarpmasından kaynaklanabilir.
- Cilt kuruluğu: Sıcak havadan kaynaklanan hipertermi durumunda bireyin cildi sıcak ve kuru hissedilir. Bununla yanı sıra yoğun egzersizden kaynaklanan sıcak çarpması (hipertermi) durumunda bireyin cildi kuru veya hafif nemli hissedebilir.
- Mide bulantısı ve baş dönmesi: Birey mide bulantısı ve kusma ihtiyacı hissedebilir ve zonklayan baş ağrısından muzdarip olabilir.
- Nabız ve nefes alışa etkisi: Sıcak çarpmasından etkilenen bireylerin nefes alıp vermesi daha hızlı ve kesik hale gelebilir. Bireyin vücut ısısı arttıkça, cilt rengi kırmızıya dönebilir ve nabzı, yani kalp atış hızı önemli ölçüde artabilir. Bu vücudu soğutmaya çalışan kalbin üzerine yüksek ısı stresinden binen yükten kaynaklanmaktadır.
Sıcak Çarpması İlk Yardım Nasıl Olur?
Sıcak çarpmasından etkilenen bireylere derhal tıbbi yardım sunulmalıdır. Bunun için ivedilikle acil servis numarası aranmalıdır. Acil tedaviyi beklerken, aşırı ısınan bireyi soğutmak için bir takım adımların atılması gereklidir.
Birey öncelikle gölgeye veya bir bina içerisine alınmalıdır. Üzerindeki fazla kıyafet katmanları çıkarılmalıdır. Mümkün olan her türlü yöntem ve araç yardımıyla birey soğutulmalıdır. Soğuk su duşu, su ile dolu küvet, bahçe hortumu ile su püskürtmek, süngere soğuk su sürerek gövdeyi silmek, etrafı soğuk su ile serinletmek, havluya sarılmış buz torbalarını veya ıslak, soğuk havluları bireyin başına, boynuna, koltuk altına ve kasık bölgesine koymak, bireyin sıcak çarpmasını en az hasarla atlatmasına yardımcı olabilir.
Hipertermi (Sıcak Çarpması) İle Ortaya Çıkabilecek Sorunlar Nelerdir?
Sıcak çarpması, vücut sıcaklığının ne kadar yükseldiğine veya ne kadar tedavi edilmeden devam ettiğine bağlı olarak bir takım sağlık sorunlarına neden olabilir.
Sıcak çarpmasının ardından vücut ısısının en hızlı şekilde düşürülmemesi bireyin beyninde veya diğer hayati organlarında şişmeye ve yüksek olasılıkla kalıcı hasara neden olabilir. Sıcak çarpmasına karşı yeterli tedavi hızla uygulanmazsa sıcak çarpması (hipertermi) ölümcül olabilir.
Hipertermi (Sıcak Çarpması) Nasıl Önlenir?
Sıcak çarpması (hipertermi) genellikle öngörülebilir ve önlenebilir bir durumdur. Sıcak havalarda bireyler üzerlerine rahat ve bol oturan, hafif kıyafetleri tercih etmelidir. Sıkıca oturan giysiler bireyin vücudunun düzgün bir şekilde soğumasına engel olabilir.
- Güneş yanıklarından korunmak : Güneş yanığı vücudun kendini serinletme yeteneğini etkiler. Açık havada geniş kenarlı bir şapka ve güneş gözlüğü giymek ve en az 15 SPF'li geniş spektrumlu bir güneş kremi kullanmak bireyi normal şartlarda güneşe karşı koruyabilir. Güneş kremi bol miktarda uygulanmalı ve iki saatte bir yenilenmelidir. Yüzme ya da terleme durumlarında güneş kremi daha sık yenilenebilir.
- Bol sıvı tüketmek: Su tüketimi vücutta bol su bulunmasına, bu sayede vücudun kolayca terlemesine ve normal vücut ısısını korumasına yardımcı olur. Vücudun susuz kalma ve ısıyı dağıtma yeteneğini etkileyebilecek ilaçları kullanan bireyler, sıcaklık ile ilgili sorunlara özellikle dikkat etmelidir.
- Park edilmiş araçlarda kalmamak: Bu durum sıcağa bağlı çocuk ölümlerinin yaygın bir nedenidir. Güneşin altına park edilen araçların sıcaklığı 10 dakikada 6 - 7 derece birden yükselebilir. Sıcak havalarda, camlar aralık olsa ya da araç gölgede olsa bile park eden araçlar güvenli değildir.
- Günün en sıcak dönemlerinde daha sakin faaliyetler tercih etmek: Örneğin iş nedeniyle sıcak havalarda yorucu faaliyetlerden kaçınamayan bireyler, bol miktarda sıvı tüketmeli ve sık sık serin bir yerde dinlenmelidir. İş programının daha ağır fiziksel emek gerektiren kısımlarını sabah erken veya akşamüzeri gibi günün daha serin kısımlarında gerçekleştirecek iş programlarına eğilmek daha faydalı olabilir. Birey, kendi vücudunu sıcak havada çalışmaya ya da egzersiz yapmaya alıştırana kadar bu aktivitelerin süresini sınırlamalıdır. Sıcak havaya alışkın olmayan bireyler özellikle sıcağa bağlı hastalıklara karşı hassastır. Normal şartlarda bireyin vücudunun sıcak havaya alışması birkaç hafta alabilir.
- Yüksek risk grupları dikkatli olmalı: Yüksek risk grubunda olan, ilaç kullanan, sıcak havalarda yorucu bir spor etkinliğine katılan bireyler dikkatli olmalıdır. Spor etkinliklerinde veya sıcak havada çalışılan işyerlerinde ısınmaya bağlı bir acil durumda gerekli tıbbi hizmetlerin varlığından emin olmak önemlidir.
Hipertermi (Sıcak Çarpması) Nasıl Teşhis Edilir?
Sıcak çarpması durumu genellikle tıp uzmanları tarafından bir fiziksel muayene sonucunda kolaylıkla teşhis edilir. Ancak bazı laboratuvar testleri teşhisi doğrulayabilir, semptomların diğer nedenlerini ortadan kaldırabilir ve hipertermi dolayısı ile gerçekleşmiş organ hasarını değerlendirebilir.
Vücut Isısının Ölçülmesi
Sıcak çarpması teşhisi için yapılan testler arasında öncelikle vücut ısısının ölçülmesi gelir. Rektal sıcaklık ölçümü, bireyin asıl vücut sıcaklığını belirlemenin en doğru yoludur ve ağız, alın ya da koltuk altı ölçümlerinden daha doğru bir sonuç verir.
Kan Testi
Doktor merkezi sinir sisteminde hasar olup olmadığını görmek için kandaki sodyum veya potasyum ile gaz içeriğini kontrol etmek için bir kan testinin yapılmasını gerekli görebilir.
İdrar Testi
İdrar renginin kontrol edilmesi için bir idrar testi gerekli görülebilir. Sıcağa bağlı gelişen durumlarda bireyin idrarı daha koyu renkte olur ve idrar testi böbrek fonksiyonlarının düzenini kontrol etmek için gerçekleştirilebilir.
Tıbbi Görüntüleme
Bireyin kas dokusunda ciddi bir hasar olup olmadığını (rabdomiyoliz) kontrol etmek için kas fonksiyon testleri ile iç organlarda bir hasar olup olmadığını kontrol etmek için röntgen veya BT gibi görüntüleme testleri gerekli görülebilir.
Hipertermi (Sıcak Çarpması) Nasıl Tedavi Edilir?
Sıcak Çarpması (Hipertermi), yani sıcak çarpması tedavisi, bireyin beynine ve hayati organlarına zarar gelmesini önlemek veya zararı azaltmak için vücudun bir an önce normal bir sıcaklığa soğutulmasına odaklanır. Bunun için duruma müdahale eden doktor veya tıp uzmanı atabileceği bir takım adımlar mevcuttur.
Soğuk Su Tedavisi
Birey soğuk suya daldırılır. Soğuk veya buzlu su banyosunun, vücut sıcaklığını hızla düşürmenin en etkili yolu olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Birey ne kadar çabuk soğuk suyla temas ederse, ölüm ve organ hasarı riski o kadar az olur.
Buharlaştırma Yöntemi
Soğuk suya daldırmanın mümkün olmadığı durumlarda sağlık çalışanları buharlaştırma yöntemi kullanarak vücut sıcaklığını düşürmeye çalışabilir. Bireyin vücudu üzerinde soğuk su buharlaştırılarak cildin soğumasını sağlayabilir.
Buz Torbası
Buz torbaları veya özel soğutma battaniyeleri, bireyin vücut ısısını düşürmek için kullanılabilir. Buz torbaları özellikle kasıklara, boyuna, sırta ve koltuk altına konulabilir.
İlaç Tedavisi
Titreme görülen vakalarda, titremeyi durdurmak için ilaç verilebilir. Vücut ısısını düşürmeye yönelik tedaviler bireyde titremeye yol açarsa, doktor bireye bir kas gevşetici verebilir. Normal şartlarda titreme bireyin vücut ısısının artması için gösterdiği bir tepkidir ve hipertermi durumunda tedaviyi daha az etkili hale getirebilir.
Sıcak Çarpması Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Hipertermi kaç derecede olur?
Vücut sıcaklığının 40°C üzerine çıktığı durumlarda hipertermi görülür.
Hipertermi nasıl geçer?
İlk olarak kişi serin bir yere alınmalı, vücut ısısı düşürülmeye çalışılmalı ve sıvı alması sağlanmalıdır ancak bunlar ilk yardım için yapılmalı, kişinin hemen bir doktora gösterilmesi gerekir.
Sıcak çarpması ishal yapar mı?
Sıcak çarpması doğrudan ishale neden olan bir hastalık değildir, ancak vücudu sistemik olarak etkilediği için bağırsak fonksiyonlarında bozulmaya yol açabilir bu da ishale sebep olabilir.
Sıcak çarpması ne iyi gelir?
İlk olarak vücut ısısını düşürmek, sıvı takviyesi yapmak ve sonrasında derhal bir uzmana gitmek gerekir.
Sıcak çarpması ne kadar sürer?
Sıcak çarpması, hızlı gelişen ve acil müdahale gerektiren bir durumdur. Süresi; müdahale hızı, kişinin genel sağlık durumu ve vücut ısısının ne kadar yükseldiğine bağlı olarak değişir.
Sıcak çarpması ateş yapar mı?
Evet, sıcak çarpması ateş yapar, ancak bu durum klasik enfeksiyon kaynaklı ateşten farklıdır. Sıcak çarpmasında görülen yüksek vücut sıcaklığı, bağışıklık sistemi yanıtından değil, vücudun dış ortam sıcaklığına karşı ısı dengesini kaybetmesinden kaynaklanır.
Sıcak çarpması nasıl anlaşılır?
Sıcak çarpması yüksek vücut sıcaklığı, ciltte kuruluk, bilinç değişikliği, kaslarda kramp ve zayıflık, baş dönmesi ve mide bulantısıyla kendini gösterir.
