Kemik İliği Nakli Nedir? Kemik İliği Nakli Nasıl Yapılır?

Kemik İliği Nakli Nedir?

Kök hücre nakli olarak da bilinen kemik iliği nakli, yeterli sağlıklı kan hücresi üretemeyen kemik iliğinin yerine, vücuda sağlıklı kan oluşturan kök hücrelerin kişinin kendisinden veya donörden enjekte edildiği bir işlemdir. Bu sayede yeni kırmızı kan hücreleri, beyaz kan hücreleri ve trombositler üretilerek bağışıklık sistemi yeniden işler hale getirilir.

Kemik iliği nakli, hem erişkin hem de pediyatrik kemik iliği nakil merkezlerinde uygulanabilen, yaş gruplarına göre farklılık gösteren bir tedavi yöntemidir. Erişkin merkezlerde daha çok lösemi, lenfoma, multiple miyelom gibi hastalıklar; pediatrik merkezlerde ise doğumsal kemik iliği yetmezlikleri, bağışıklık sistemi bozuklukları ve kalıtsal metabolik hastalıklar tedavi edilir.

Kemik İliği Nakli Neden Yapılır?

Kemik iliği nakli, hasarlı ya da çalışmayan kemik iliğinin yerine sağlıklı kök hücrelerin verilmesiyle kan hücre üretimini yeniden sağlamak için yapılır. İşlem lösemi, lenfoma, aplastik anemi gibi hastalıkların tedavisinde, kalıtsal kan ve bağışıklık bozukluklarında, ayrıca yüksek doz kanser tedavisi sonrası iliği onarmak amacıyla uygulanır.

Kemik iliği naklinin yapılma nedenleri şöyle sıralanabilir:

• Kemik iliği yetmezliği (ör. aplastik anemi) tedavisi
• Yüksek doz kanser tedavisi sonrası kemik iliğini yeniden oluşturma
• Lösemi, lenfoma, multipl miyelom gibi kanserleri tedavi etme
• Talasemi, orak hücre anemisi, Fanconi anemisi gibi kalıtsal kan hastalıklarını düzeltme
• Bağışıklık sistemi bozukluklarını (ör. SCID, Wiskott–Aldrich sendromu) tedavi etme
• Bazı metabolik veya otoimmün hastalıkların tedavisi
• Allojenik nakilde donör hücrelerin tümöre karşı oluşturduğu “graft-versus-tumor” etkisinden yararlanma

Kemik İliği Nakli Türleri Nelerdir?

Kemik iliği nakil türleri arasında; hastanın kendi hücrelerinin kullanıldığı otolog nakil, uygun donörden alınan hücrelerle yapılan allojenik nakil, tam genetik uyum sağlayan ikizden yapılan singeneik nakil, göbek kordon kanından yapılan nakil ve yarı uyumlu akrabalardan gerçekleştirilen haploidentik nakil bulunur.

Kemik iliği naklinin türleri şu şekildedir:

• Otolog Nakil
• Allojenik Nakil
• Singeneik Nakil
• Göbek Kordonu Kanı Nakli
• Haploidentik Nakil

Otolog Nakil

Otolog nakilde hastanın kendi kök hücreleri kullanılır. Önce kök hücreler toplanır ve dondurularak saklanır. Ardından hasta yüksek doz kemoterapi veya radyoterapi alır. Bu tedavilerin ardından kendi kök hücreleri tekrar hastaya verilerek kemik iliği “kurtarılır” ve yeni kan hücreleri üretilmeye başlanır.

Allojenik Nakil

Allojenik nakilde kök hücreler uyumlu bir donörden alınır. Donör genellikle kardeş, akraba veya uluslararası donör havuzundan bulunan uygun bir kişidir. Bu yöntem sayesinde hasta yalnızca yeni kan hücrelerine kavuşmaz, aynı zamanda donör hücrelerinin bağışıklık sistemi aracılığıyla hastalıklı hücrelere karşı “graft-versus-tümör” etkisi oluşabilir.

Singeneik Nakil

Singeneik nakil, yalnızca tek yumurta ikizleri arasında uygulanabilen özel bir yöntemdir. Genetik yapı tamamen aynı olduğundan doku uyumsuzluğu veya bağışıklık sistemi çatışması riski neredeyse hiç yoktur. Ancak bu yöntem çok nadir uygulanır çünkü uygun koşul yalnızca ikiz kardeşlerde sağlanabilir.

Göbek Kordonu Kanı Nakli

Göbek kordonu kanı naklinde, doğumdan sonra göbek kordonundan alınan kök hücreler kullanılır. Bu hücreler daha genç ve olgunlaşmamış olduğundan uyum kriterleri daha esnektir. Ancak engraftman yani kemik iliğine yerleşme süreci daha uzun olabilir. Özellikle çocuk hastalarda sıkça kullanılan bir yöntemdir.

Haploidentik Nakil

Haploidentik nakil, yarı uyumlu birinci derece akrabalardan (anne, baba, çocuk veya kardeş) alınan kök hücrelerle yapılır. Tam uyumlu donör bulunamadığında veya acil nakil gerektiğinde önemli bir alternatif sağlar. Modern immünolojik tedaviler sayesinde bu tür nakillerde başarı oranı giderek artmaktadır.

Kemik iliği Nakli Öncesi

Kemik iliği nakli öncesi hastaya kemoterapi veya radyoterapi uygulanarak mevcut kemik iliğinin temizlenmesi ve yeni kök hücrelerin yerleşmesine uygun ortam sağlanır.

Kemik İliği Nakli Nasıl Yapılır?

Kemik iliği nakli, uygun bir donörden veya hastanın kendisinden alınan sağlıklı kök hücrelerin toplanmasıyla başlar. Kök hücreler, donörün kemik iliğinden iğne yardımıyla veya kan dolaşımından özel bir cihazla çekilerek elde edilir. Toplanan kök hücreler, kan transfüzyonuna benzer bir işlemle, hastanın boynundaki bir toplardamara yerleştirilen kateter yoluyla aktarılır. Bu kök hücreler kan dolaşımına girdikten sonra kemik iliğine ulaşarak sağlıklı kan hücreleri üretmeye başlar.

Kemik İliği Nakli Hangi Hastalıklarda Uygulanır?

Kemik iliği nakli, genellikle kanser türleri, kan hastalıkları ve bazı genetik bozuklukların tedavisinde uygulanır. Başlıca uygulama alanları arasında lösemi, lenfoma, multipl miyelom, aplastik anemi ve orak hücre hastalığı gibi durumlar bulunur. Ayrıca, bazı bağışıklık sistemi bozukluklarında da kemik iliği nakli tedavi seçeneği olarak tercih edilebilir. Bu nakil, vücudun sağlıklı kan hücreleri üretebilmesi ve bağışıklık sisteminin yeniden inşa edilmesi amacıyla yapılır.

Kemik iliği naklinin kullanım alanları şunlardır:

• Akut ve kronik lösemi hastalıkları,
• Lenfoma (Hodgkin ve Hodgkin dışı lenfomalar),
• Multiple miyelom,
• Aplastik anemi,
• Talasemi (Akdeniz anemisi),
• Orak hücre anemisi,
• Miyelodisplastik sendrom (MDS),
• İmmün yetmezlik hastalıkları,
• Bazı kalıtsal metabolik hastalıklar,
• Otoimmün hastalıklar (tedaviye dirençli vakalarda).

Kemik İliği Nakli Neden Yapılır?

Kemik iliği nakli, vücudun sağlıklı kan hücreleri üretemediği durumlarda işlevini yeniden sağlaması amacıyla yapılır. Örneğin lösemi, lenfoma, aplastik anemi, multipl miyelom gibi kanser türleri veya genetik kan hastalıkları nedeniyle kemik iliği hasar gördüğünde veya işlevini kaybettiğinde, sağlıklı kök hücrelerin nakliyle bu sorun giderilmeye çalışılır. Nakil, hastanın kan hücrelerini yenileyerek bağışıklık sistemini güçlendirir, enfeksiyonlarla mücadele yeteneğini artırır ve sağlıklı kan hücrelerinin üretimini destekler.

Kemik iliği naklinin uygulanma nedenleri şunlardır:

• Kanser tedavisi sonrası sağlıklı hücrelerin yeniden oluşmasını sağlamak,
• Lösemi gibi kan kanserlerinde hastalıklı hücrelerin yerine sağlıklı hücreler oluşturmak,
• Lenfoma ve multiple miyelom gibi kanser türlerinde tedaviye destek olmak,
• Aplastik anemi gibi kan hücresi üretim yetersizliği olan durumları tedavi etmek,
• Orak hücre anemisi gibi kalıtsal kan hastalıklarının semptomlarını hafifletmek,
• Talasemi gibi genetik hastalıklarda eksik olan sağlıklı kan hücrelerini yerine koymak,
• İleri düzeyde immün yetmezlik vakalarında bağışıklık sistemini güçlendirmek,
• Kemoterapi veya radyoterapinin bağışıklık sisteminde oluşturduğu tahribatı onarmak,
• Bazı otoimmün hastalıklarda, bağışıklık sistemini yeniden yapılandırmak,
• Miyelodisplastik sendrom (MDS) gibi hücre bozukluklarını düzeltmek.

Kemik İliği Veren Kişi Kaç Günde İyileşir?

İlik veren kişinin iyileşme süreci, kemik iliğinin toplanması işlemi sonrasında başlar. İlik nakli öncesinde, vericiye genellikle bir dizi tıbbi test yapılır ve genel sağlık durumu değerlendirilir. Genellikle kan testleri, görüntüleme testleri ve fiziksel muayene sonrası sonuçlar kişinin nakil için uygun olup olmadığını belirler. İlik veren kişinin iyileşme süresi de testlerin sonuçlarına ve nakil için belirlenen plana bağlı olarak şekillenir.

İyileşme süreci

İlik veren kişinin iyileşme sürecinde en belirgin adım, kemik iliğinin toplanması işlemidir. İlik toplama işlemi, genellikle genel anestezi veya sedasyon altında yapılır ve genellikle birkaç saat sürer. İşlem sırasında, genellikle hastanın pelvis (kalça kemiği) bölgesinden kemik iliği örnekleri alınır. Bu işlem genellikle minimal invazivdir ve cerrahi sonrası iyileşme süresi genellikle hızlıdır.

İlik veren kişi, kemik iliği toplama işleminden hemen sonra iyileşme sürecine başlar. İşlem sonrası birkaç saat içinde genellikle kendine gelir ve hastanede birkaç saat gözlem altında tutulabilir. İyileşme süreci genellikle ağrı kesiciler veya anti-inflamatuar ilaçlar gibi ilaçlarla desteklenebilir. Ayrıca, iyileşme sürecini hızlandırmak için dinlenme ve belirli aktivitelerden kaçınma da önerilebilir.

İyileşme sürecinde, kemik iliği toplama işlemi sonrası belirtiler yaşanabilir. Bu belirtiler arasında hafif ağrı, şişlik veya hassasiyet bulunabilir. Bu belirtiler genellikle birkaç gün içinde azalır ve iyileşme sürecinin bir parçası olarak kabul edilir.

İyileşme süreci, ilik veren kişinin genel sağlık durumuna da bağlıdır. Bazı kişiler, kemik iliği toplama işlemine bağlı olarak daha uzun süren hafif yan etkiler yaşayabilirler. Bunlar arasında halsizlik, baş ağrısı veya hafif ateş bulunabilir. Bu tür yan etkiler genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden geçer.

Ancak, herhangi bir komplikasyon oluşması durumunda, ilik veren kişi doktorlarına başvurmalıdır. Nadir durumlarda, kemik iliği toplama işlemi sonrası ciddi komplikasyonlar ortaya çıkabilir. Bu durumda, ilik veren kişiye daha fazla tıbbi müdahale gerekebilir.

İlik veren kişi tekrar verebilir mi?

İlik veren kişinin tekrar iliğini vermesi mümkündür ancak bunun sıklığı ve koşulları belirli protokollere tabidir. İlik verme süreci, genellikle bir kişinin sağlık durumu, yaş, cinsiyet ve verici olma uygunluğuna bağlı olarak değerlendirilir.

İlik veren kişinin tekrar verebilmesi için öncelikle sağlık durumu değerlendirilir. Sağlık açısından uygun olan ve tekrar verme konusunda istekli olan kişiler, belirli bir süre geçtikten sonra tekrar iliğini verebilirler. Ancak, bu süre genellikle birkaç yıldır ve vericiyi korumak için belirli aralıklarla yapılabilir.

İlik veren kişinin tekrar vermesiyle ilgili bir diğer faktör ise, vericinin daha önce verdiği iliğin alıcı tarafından kabul edilip edilmediğidir. Eğer vericiye daha önce yapılan nakil başarılı oldu ve alıcıya yeni bir nakil ihtiyacı doğduysa, aynı verici tekrar iliğini verebilir.

Ancak, tekrar iliğini verme süreci ilk kez verme sürecinden farklı olabilir. Örneğin, tekrar iliğini vermeden önce vericinin sağlık durumu yeniden değerlendirilir ve gerekli testler yapılır.

İlik veren kişinin tekrar verebilme olasılığı, verici olmanın önemi ve etkisi konusunda farkındalık yaratmaktadır. İlik verme, yaşamı kurtarabilecek veya yaşam kalitesini artırabilecek bir iyilik ve destek şeklidir. Bu nedenle, verici olmanın değeri ve önemi toplumda vurgulanmalı ve teşvik edilmelidir.

Kemik İliği Naklinin Olası Riskleri

Kemik iliği nakli, belirli riskleri olan bir tıbbi prosedürdür. Ancak, bu riskler genellikle düşüktür ve birçok hastada başarılı sonuçlar elde edilir. Kemik iliği nakli sırasında, bazı riskler ve komplikasyonlar ortaya çıkabilir. Bunlardan bazıları mide bulantısı, kusma, ateş ve yorgunluktur. Ciddi riskler arasında ise bağışıklık sistemi sorunları, kan pıhtılaşması ve ciddi enfeksiyonlar yer alır.

Kemik iliği naklinin olası riskleri arasında şunlar yer alır:

• Mide bulantısı
• Kusma
• Ateş
• Yorgunluk
• Bağışıklık sistemi sorunları
• Kan pıhtılaşması
• Ciddi enfeksiyonlar
• Vücudun yeni hücreleri reddetmesi

Kemik İliği Nakli Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Kök hücre nedir?

Kök hücre, vücuttaki tüm hücre türlerine dönüşebilme ve kendini yenileyebilme yeteneğine sahip özel bir hücre türüdür. Bu hücreler, gerektiğinde farklılaşarak kan, kas, sinir ve cilt gibi çeşitli hücrelere dönüşebilir ve bu sayede vücuttaki hasarlı dokuların onarımında önemli rol oynar. Kök hücreler, özellikle kemik iliği, kordon kanı ve bazı dokularda yoğun olarak bulunur ve tıbbi tedavilerde, özellikle kan hastalıkları, bağışıklık sistemi sorunları ve doku hasarlarında umut verici bir tedavi seçeneği olarak kullanılır.

Kemik iliği nedir?

Kemik iliği, kemiklerin iç kısmında bulunan yumuşak ve süngerimsi bir dokudur. Kan hücrelerinin üretim merkezi olan kemik iliği, vücut için hayati öneme sahip kırmızı kan hücreleri, beyaz kan hücreleri ve trombositleri üretir. Kırmızı kemik iliği (hematopoietik) ve sarı kemik iliği (stromal) olmak üzere iki tür kemik iliği vardır. Kırmızı kemik iliği (hematopoietik), kan hücrelerinin üretiminden sorumlu iken sarı kemik iliği (stromal) çoğunlukla yağ hücrelerinden oluşur ve enerji deposu işlevi görür. Kemik iliği, bağışıklık sistemi ve kan dolaşımının sağlıklı bir şekilde çalışması için gereklidir.

Kemik iliği nerede bulunur?

Kemik iliği, kemiklerin iç kısmında, süngerimsi dokuda bulunan yumuşak bir dokudur. Vücudun büyük kemiklerinde, özellikle kalça kemiği, omurga, göğüs kemiği, kaburgalar ve uyluk kemiğinde yoğun miktarda kemik iliği bulunur. Bu doku, kan hücrelerinin üretildiği yer olduğu için hayati öneme sahiptir ve kırmızı ile beyaz kan hücreleri ile trombositlerin oluşumunu sağlar.

Kemik iliği nakli ne işe yarar?

Kemik iliği nakli, hasarlı veya işlevini yitirmiş kemik iliğinin yerine sağlıklı kök hücrelerin transfer edilmesini sağlayarak vücutta yeni kan hücreleri üretimini yeniden başlatır. Bu işlem, lösemi, lenfoma ve diğer kan veya bağışıklık sistemi hastalıkları gibi kemik iliğini etkileyen ciddi hastalıkların tedavisinde kullanılır. Sağlıklı kök hücreler sayesinde vücut, enfeksiyonlara karşı daha iyi savunma yapabilir, kan hücreleri normal seviyelerde üretilir ve genel olarak hastanın yaşam kalitesi artar.

Kemik iliği nakli öncesi ne yapılır?

Kemik iliği nakli işlemi öncesinde, hastanın zarar görmüş veya anormal kök hücrelerinin yok edilmesi amacıyla kemoterapi ve bazen radyoterapi gibi ilaç tedavileri uygulanır. Bu tedaviler, hastanın kemik iliğini yeni, sağlıklı kök hücrelerin yerleşimine hazırlayarak nakil işleminin başarısını artırır. Ayrıca, bağışıklık sistemini baskılayarak, vücudun nakledilen hücreleri reddetme riskini azaltır.

Kemik iliği nakli sonrası ne olur?

Kemik iliği nakli sonrası hastalar genellikle iyi durumda olsa da, ilk 30 gün içinde çeşitli yan etkiler yaşayabilirler. Bu yan etkiler, doktor tarafından dikkatle izlenir ve azaltılması için ilaç desteği sağlanır. Nakledilen kök hücreler, işlemden kısa bir süre sonra kemik iliğine ulaşarak yeni kan hücreleri üretmeye ve bağışıklık sistemini yeniden yapılandırmaya başlar. Nakil sonrasında, tıbbi ekip hastanın kan değerlerini düzenli olarak takip ederek gerekli kontrolleri yapar ve tedavi sürecini destekler.

Kemik iliği naklinin yan etkileri var mı?

Kemik iliği nakli, bazı yan etkilere yol açabilir. Nakil sonrası ilk dönemde hastalarda enfeksiyon riski artar, mide bulantısı, kusma, ishal, ağızda yaralar gibi sindirim sistemi sorunları görülebilir. Ayrıca, ciltte döküntüler, saç dökülmesi ve yorgunluk gibi yan etkiler de ortaya çıkabilir. Allojenik nakillerde bağışıklık sisteminin nakledilen hücreleri reddetmesiyle Graft-versus-host hastalığı (GVHD) adı verilen bir durum gelişebilir. Yan etkiler, doktor gözetiminde izlenir ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle yönetilir.

Kemik iliği naklinde jenerasyon işlemi nedir?

Kemik iliği naklinde jenerasyon işlemi, hücrelerin çoğaltılması ve fonksiyonel dokuların oluşturulması aşamalarını kapsar. Birinci jenerasyon işlemde, laboratuvar ortamında çoğaltılan sağlıklı hücreler, hastalıklı dokulara yerleştirilir ve böylece kan hücrelerinin üretimi ile bağışıklık sisteminin yeniden yapılandırılması sağlanır. İkinci jenerasyon işlemde ise biyomateryallerden yararlanılır. Üç boyutlu yapıya sahip bu biyomateryaller, doku ve hücre oluşumunu destekleyen bir çatı görevi görür. Biyomateryaller, hücrelerin homojen bir dağılımını sağlarken, ev sahibi doku ile uyumlu bir çözünme özelliği sunar. Bu iki aşama, kemik iliği naklinin başarısını artırarak doku yenilenmesini destekler.

Kemik iliği nakli ile kök hücre nakli aynı şey mi?

Kemik iliği nakli ve kök hücre nakli terimleri genellikle birbirinin yerine kullanılır, ancak tam olarak aynı anlama gelmezler. Kemik iliği nakli, kök hücrelerin doğrudan kemik iliğinden alınıp nakledilmesini ifade eder. Kök hücre nakli ise kök hücrelerin farklı kaynaklardan, yani kemik iliği, kan dolaşımı (periferik kök hücreler) veya kordon kanından elde edilip hastaya nakledilmesini kapsayan daha geniş bir terimdir. Günümüzde kök hücre nakilleri, özellikle periferik kök hücre nakli yoluyla daha yaygın yapılmaktadır, çünkü bu yöntem daha az invazivdir.

Kemik iliği naklinde kök hücre başkasından alınabilir mi?

Evet, kök hücre başkasından alınabilir. Kök hücre nakli, hastaya uyumlu bir donörden, yarı uyumlu bir donörden veya doğrudan kişinin kendisinden alınan kök hücrelerle yapılabilir. Uyumlu donörler genellikle aile bireyleri veya uyum testlerinden geçen uygun bağışçılardır, ancak gerektiğinde kısmi uyumlu donörlerden de kök hücre nakli gerçekleştirilebilir.