Fototerapi (Işık Tedavisi) Nedir? Fototerapi Yan Etkileri Var mı?

Fototerapi (Işık Tedavisi) Nedir?

Fototerapi, diğer adıyla ışık tedavisi, farklı hastalıkların tedavisinde belirli dalga boyunda ultraviyole ışınlardan yararlanan modern bir uygulamadır. En sık sedef hastalığı ve egzama gibi kronik cilt rahatsızlıklarında tercih edilir; özellikle krem ve merhem gibi haricen kullanılan ilaçların yeterli sonuç vermediği durumlarda etkili bir alternatif olarak devreye girer. Bunun yanında yenidoğan sarılığında da bilirubin düzeylerinin düşürülmesine yardımcı olabilir. Tedavi sürecinde hastalığın tipine göre UVA, UVA-1, PUVA ve UVB gibi farklı tedavi yöntemleri kullanılmaktadır.

Fototerapi Çeşitleri Nelerdir?

Fototerapi uygulamalarında, tedavi edilecek rahatsızlığın türüne ve derinliğine bağlı olarak farklı ışık dalga boyları ve türleri tercih edilir. Günümüzde en yaygın kullanılan fototerapi çeşitleri şunlardır:

• Dar bant UVB
• PUVA tedavisi
• Mavi ışık tedavisi
• Kırmızı ışık terapisi

Dar Bant UVB

Dar bant UVB, ultraviyole B spektrumunun en dar ve spesifik aralığını kullanan yöntemdir. Sedef hastalığı ve vitiligo gibi durumlarda en sık tercih edilen fototerapi türlerinden biridir. Geniş bant ışık kaynaklarına kıyasla cildin yanık veya kızarıklık gibi yan etki risklerinin daha düşük olması ve sağlıklı dokuların minimum düzeyde etkilenmesi nedeniyle güvenli kabul edilir.

PUVA Tedavisi

Psoralen adı verilen ve cildin ışığa karşı duyarlılığını (fotosensitivite) artıran bir maddenin hap şeklinde veya cilde sürülerek kullanılmasından bir süre sonra, cildin UVA ışınlarına maruz bırakılması esasına dayanır. Işığın cildin daha derin katmanlarına ulaşmasını sağladığı için, inatçı ve yaygın sedef veya egzama vakalarında etkili sonuçlar verebilmektedir.

Mavi Işık Tedavisi

Genellikle 400-450 nanometre dalga boyundaki görünür mavi ışığı kapsayan bu yöntem, özellikle yenidoğan sarılığının tedavisinde fototerapi cihazları veya bebek battaniyeleri yoluyla uygulanır. Bunun yanı sıra dermatolojide akne tedavisinde, cilt yüzeyindeki bakterileri azaltmak amacıyla da güvenle kullanılabilmektedir.

Kırmızı Işık Terapisi

Kırmızı ışık tedavisi, UV ışıkları yerine kırmızı ve kızılötesi ışıkların kullanıldığı bir fototerapi türüdür. Derinin alt katmanlarına ulaşarak hücre onarımını, kolajen üretimini, doku yenilenmesini ve kan dolaşımını artırmak amacıyla kullanılır. Cilt gençleştirme, yara iyileşmesi ve bazı kas-eklem ağrılarının hafifletilmesinde destekleyici olarak uygulanır.

Fototerapi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Fototerapi; dermatolojiden pediatriye, psikiyatriden uyku bozukluklarına kadar uzanan çok geniş bir alanda, farklı belirtilerin yönetimi ve tedavi süreçlerini desteklemek için kullanılabilir.

Fototerapinin kullanıldığı alanlar aşağıdaki gibidir:

• Cilt hastalıkları
• Yenidoğan sarılığı
• Mevsimsel depresyon
• Uyku sorunları

Cilt Hastalıkları

Fototerapi, dermatoloji alanında vitiligo ve egzama gibi pek çok kronik ve inatçı cilt rahatsızlığının tedavisinde başvurulan yöntemlerden biridir. Derinin üst veya alt katmanlarında bağışıklık hücrelerinin aşırı reaksiyon gösterdiği ya da hücre yenilenmesinin kontrolsüz bir şekilde hızlandığı durumlarda, özel dalga boylarındaki ışıklar bu süreçleri düzenleyerek cildin sağlıklı bir yapıya kavuşmasını destekler.

Yaygın olarak tedavi edilen başlıca cilt hastalıkları şunlardır:

• Sedef hastalığı: Cilt hücrelerinin normalden çok daha hızlı çoğalmasını yavaşlatmak ve pullanma, kızarıklık gibi sorunları azaltmak için dar bant UVB veya PUVA sıkça uygulanır.
• Vitiligo: Deriye rengini veren melanosit hücrelerinin zarar görmesiyle oluşan beyaz lekelerin yeniden pigment kazanmasını teşvik etmek amacıyla fototerapiten yararlanılır.
• Atopik dermatit / egzama: Şiddetli kaşıntı ve iltihapla seyreden kronik egzamada, bağışıklık hücrelerinin ciltteki aşırı reaksiyonlarını baskılamak için ışık tedavisi kullanılabilir.
• Kronik kaşıntı ve akne: Sebebi tam olarak bulunamayan, geçmeyen kaşıntıların hafifletilmesinde ve akne tedavisinde bakterileri yok etmek amacıyla ilgili ışık dalgaları tercih edilebilir.

Yenidoğan Sarılığı

Fototerapi ile yeni doğan bebeklerin kanında yüksek oranda biriken ve beyin için toksik olabilen bilirubin maddesinin, cilde uygulanan özel mavi ışık dalgaları sayesinde suda çözünür formata dönüştürülerek idrar ve dışkı yoluyla vücuttan güvenle atılması amaçlanır.

Mevsimsel Depresyon

Sonbahar ve kış aylarında güneş ışığının azalmasına bağlı olarak ortaya çıkan mutsuzluk, enerji düşüklüğü ve depresif ruh halini dengelemek amacıyla hastalar özel ışık kutularının önüne belirli sürelerle otururlar. Bu uygulama beyindeki melatonin ve serotonin dengesini sağlamayı amaçlar.

Uyku Sorunları

Sirkadiyen ritim (biyolojik saat) bozuklukları, uykuya dalma veya uykuyu sürdürme güçlüğü yaşayan kişilerde doğru saatte uygulanan ışık terapisi, vücudun melatonin salgılama döngüsünü düzenleyerek uyku kalitesini artırabilir.

Fototerapi Nasıl Uygulanır?

Fototerapi süreci, hastanın rahatsızlığının türüne ve vücudun ışığa vereceği yanıta göre kişiye özel olarak planlanır.

Fototerapi tedavisinin aşamaları şunlardır:

• Muayene ve planlama: Dermatolog veya ilgili uzman hekim, hastanın cilt tipini, lezyonların yaygınlığını ve genel sağlık durumunu değerlendirerek uygun ışık türünü ve başlangıç dozunu belirler.
• Ön hazırlık: Kabine girmeden önce hastanın cildinin temiz, kuru ve herhangi bir makyaj malzemesi, parfüm veya güneş kremi içermemesi gerekir. PUVA tedavisi uygulanacaksa işlemden önce hekimin önerdiği psoralen içeren ilaç veya losyon kullanılır.
• Koruyucu ekipmanlar: Ultraviyole ışınlarının zararlı etkilerinden gözleri korumak için seans boyunca hastaya UV koruyucu gözlükler takılır.
• Uygulama aşaması: Hasta, özel olarak tasarlanmış kabinlerin içine girer veya belirli bir bölgeye yönelik el tipi cihazların karşısına geçer. İlk seanslar genellikle saniyeler sürer ve cildin toleransına göre kademeli olarak dakikalara çıkarılır.
• Takip ve sıklık: Tedavi genellikle haftada 2 ila 3 kez olmak üzere birkaç hafta veya ay boyunca devam eder. Hekim, cildin verdiği tepkiye göre doz miktarını her seans öncesinde güncelleyebilir.

Fototerapi, yenidoğan sarılığı için kullanılacaksa bebek yarı çıplak şekilde özel mavi ışık yayan bir küvöze yatırılır. Seans boyunca gözlerini korumak için gözleri bantla kapatılır, üreme organları örtülür ve bilirubin düzeyi takip edilir.

Fototerapi Kimler İçin Uygun Değildir?

Fototerapi pek çok hasta için güvenli ve etkili bir yöntem olsa da, bazı tıbbi durumlar ve bireysel özellikler bu tedavinin uygulanmasını sakıncalı hale getirebilir.

Fototerapi için uygun olmayan veya dikkatle değerlendirilmesi gereken durumlar şunlardır:

• Cilt kanseri öyküsü bulunanlar: Geçmişte cilt kanseri geçirmiş olan kişilerde UV temelli fototerapi DNA hasarı riski oluşturabileceği için önerilmez.
• Otoimmün hastalığı olanlar: Güneş ışığının ve UV ışınlarının hastalığın belirtilerini tetikleyebileceği lupus gibi otoimmün hastalıklarda UV fototerapi sakıncalıdır.
• Işık hassasiyetine neden olan ilaç kullananlar: Vücudun ışığa karşı hassasiyetini aşırı artıran bazı antibiyotikler, romatizma ilaçları veya tansiyon ilaçları kullanan kişilere UV tedavisi uygulanmaz.
• Katarakt veya göz problemleri olan hastalar: Göz yapısında ultraviyole ışınlarına karşı koruma kalmamış veya belirli göz rahatsızlıkları bulunan risk oluşturabilir.
• İleri derece karaciğer veya böbrek yetmezliği olanlar : Özellikle PUVA tedavisinde kullanılan kimyasal maddelerin vücuttan atılımını zorlaştıracağı için bu tür sistemik rahatsızlığı olanlarda kullanımı uygun değildir. Diğer fototerapi türleri ise dikkatle değerlendirilmelidir.

Fototerapi Yan Etkileri Var mı?

Fototerapi, kontrollü klinik ortamlarda uygulandığında güvenli kabul edilse de, kullanılan ışık türüne ve seans dozuna bağlı olarak bazı geçici veya uzun vadeli yan etkiler ortaya çıkabilir.

Fototerapide olası yan etkiler şunlardır:

• Ciltte kızarıklık ve yanma: Özellikle UVB veya PUVA seanslarından sonra, güneşte kalmış gibi hafif bir pembeleşme, kızarıklık veya güneş yanığı benzeri hassasiyet görülebilir.
• Kuruluk ve kaşıntı: Işık tedavisi cildin nem dengesini geçici olarak bozarak kuruluk ve buna bağlı kaşıntıya yol açabilir, ancak bu durum uygun nemlendiricilerle kontrol altına alınabilir.
• Ciltte lekelenme ya da hiperpigmentasyon: Tedavi sürecinde veya sonrasında ciltte geçici veya kalıcı ton farklılıkları ve koyu lekeler oluşabilir.
• Göz hassasiyeti: Seans sırasında koruyucu gözlük kullanılmaması durumunda gözlerde batma, sulanma veya kornea tahrişi gelişebilir.
• Erken yaşlanma: Özellikle uzun yıllar boyunca yüksek dozda PUVA veya UVB alan kişilerde cildin erken yaşlanması görülebilmektedir. Bu nedenle toplam seans sayısı ve hastanın yaşam boyu aldığı ışık dozu hekim tarafından sıkı bir şekilde takip edilir. Bu sayede bu şekilde bir yan etki görülme riski minimize edilir.

Fototerapi (Işık Tedavisi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Fototerapi Ne Demek?

Fototerapi kelime anlamı olarak "ışık tedavisi" demektir. Çeşitli hastalıkların iyileştirilmesi veya semptomlarının hafifletilmesi amacıyla doğal güneş ışığının veya özel olarak üretilmiş yapay ışık dalgalarının (ultraviyole, mavi, kırmızı vb.) kontrollü bir şekilde kullanılması sürecidir.

Puva Nedir?

PUVA; psoralen adı verilen ışığa duyarlılaştırıcı bir kimyasal madde ile UVA ışınlarının birlikte kullanıldığı bir fototerapi türüdür. İnatçı sedef, egzama ve vitiligo gibi deri hastalıklarının tedavisinde ışığın cildin alt katmanlarına daha etkili ulaşmasını sağlamak amacıyla uygulanır.

Işık Tedavisi Nasıl Yapılır?

Işık tedavisi, hastanın durumuna uygun dalga boyundaki ışığı yayan özel cihazların bulunduğu kabinlerde veya yatak başı ünitelerinde gerçekleştirilir. Hasta, gözlerini koruyucu ekipmanlarla kapatarak cihazın karşısında veya içinde hekimin belirttiği süreler boyunca hareketsiz durur.

Fototerapi Zararları Var mı?

Doğru dozlarda ve uzman kontrolünde yapılmadığında veya uzun vadeli aşırı kullanımlarda cildin erken yaşlanması, güneş yanığı benzeri kızarıklıklar, kuruluk ve cilt kanseri riskinde artış gibi zararları bulunabilir. Ancak bu riskler, hastane ortamında yapılan doz ayarlamaları ve koruyucu önlemlerle en aza indirilir.

Evde Fototerapi Yapılabilir mi?

Ev tipi fototerapi cihazları) bazı özel durumlarda dermatolog kontrolü ve reçetesiyle kullanılabilmektedir. Ancak cihazın gücü, uygulama süresi ve dozajı mutlaka hekim tarafından belirlenmeli, bilinçsiz ev kullanımı cilt yanıklarına yol açabileceği için önerilmemektedir.

Fototerapi Ne Kadar Sürer?

Fototerapi seanslarının süresi, kullanılan ışık türüne ve cildin hassasiyetine göre değişmekle birlikte genellikle ilk seanslarda sadece birkaç saniye sürer ve kademeli olarak birkaç dakikaya (maksimum 5-10 dakika) çıkarılır. Toplam tedavi süreci ise hastalığın türüne bağlı olarak haftalar veya aylar sürebilen bir planlama gerektirir. Yenidoğanlarda ise bilirubin seviyeleri normal değerlere inene kadar yaklaşık 24-48 saat ya da birkaç gün sürebilir.

Yenidoğan Fototerapi Yan Etkileri Var mı?

Yenidoğan sarılığı tedavisinde kullanılan mavi ışık fototerapisi bebekler için oldukça güvenlidir. Ancak nadiren hafif cilt kuruluğu, isilik, sık dışkılama, geçici bronzlaşma veya vücut ısısının dengelenmesinde geçici dalgalanmalar görülebilir. Bu yan etkiler tedavi sonlanınca genellikle kaybolur.