Otizm Nedir? Otizm Belirtileri Nelerdir?

Otizm Nedir?

Otizm veya otizm spektrum bozukluğu (kısaca OSB), kişinin kendisini ifade etmesini ve başkalarıyla iletişim kurmasını engelleyen nörogelişimsel bir bozukluktur. Otizm, bireylerin dünyayı algılama, iletişim kurma ve sosyal ilişkiler geliştirme biçimini etkileyerek ömür boyu devam eder. “Spektrum” terimi, otizmin belirtilerinin ve etkilerinin kişiden kişiye büyük farklılık gösterebilmesinden kaynaklanır; bu nedenle her bireyde farklı seviyelerde görülür.

Otizmin temel belirtileri iki ana başlıkta toplanır: sosyal iletişimde ve etkileşimde zorluklar ile sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar. Otizmli bireyler jestleri, mimikleri ya da konuşma dilini anlamakta zorlanabilir, karşılıklı sohbetlerde ya da oyunlarda zorlanabilirler. Aynı zamanda tekrar eden hareketler (örneğin el çırpma), belirli rutinlere sıkı bağlılık ve yoğun özel ilgi alanları da sık görülür.

Otizm spektrum bozukluğu, genellikle çocukluk döneminin erken evrelerinde, çoğunlukla üç yaşından önce ortaya çıkar. Bu durum tıbbi bir hastalık değil, yaygın bir gelişimsel farklılıktır. Belirtiler kişinin günlük yaşamını etkileyebilecek düzeyde olabilir, ancak her bireyde farklı yoğunlukta ve biçimde seyreder.

Otizmin kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, genetik yatkınlık en önemli risk faktörlerinden biridir. Ayrıca gebelikte geçirilen bazı sağlık sorunları, çevresel toksinlere maruz kalma ya da ileri anne-baba yaşı gibi çevresel etkenlerin de katkısı olduğu düşünülür. Ancak bilimsel araştırmalar, otizmle aşılar arasında herhangi bir nedensel ilişki olmadığını net şekilde ortaya koymuştur.

Otizm Türleri Nelerdir?

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), günümüzde geniş bir yelpazedeki belirtileri ve şiddet derecelerini kapsayan tek bir tanı olarak sınıflandırılsa da, geçmişte çeşitli alt türlerle tanımlanmıştı. Bu alt türler hala tanımlayıcı amaçlarla kullanılır. Klasik otizm, Asperger sendromu, yaygın gelişimsel bozukluk (belirtilmemiş), çocukluk dezintegratif bozukluğu ve Rett sendromu gibi türler, otizmin farklı yüzlerini temsil eder. Güncel sınıflamada ise bireylerin destek ihtiyacına göre üç seviyede (1, 2 ve 3) derecelendirme yapılır.

Otizmin tarihsel alt türleri şu şekildedir:

• Klasik Otizm (Kanner Sendromu): 3 yaş öncesinde başlayan, ciddi iletişim ve sosyal etkileşim zorlukları ile tekrarlayan davranışlarla tanımlanır.
• Asperger Sendromu: Dil gelişimi genellikle normaldir, ancak sosyal iletişimde zorluklar ve sınırlı ilgi alanları gözlemlenir.
• Yaygın Gelişimsel Bozukluk – Başka Türlü Adlandırılamayan (PDD-NOS): Belirtiler daha hafif olabilir ve klasik otizm kriterlerinin tamamı karşılanmaz.
• Çocukluk Dezintegratif Bozukluğu (CDD): En az iki yıl normal gelişimden sonra, dil, motor beceriler ve sosyal işlevlerde belirgin gerileme olur.
• Rett Sendromu: Genetik geçişli, genellikle kız çocuklarını etkileyen, gelişimin ardından motor ve iletişim yetilerinin kaybıyla ilerleyen bir bozukluktur (ASD'den ayrı tanılanır).

DSM-5 kriterlerine göre güncel otizm sınıflandırması şu şekildedir:

• Seviye 1 – Desteğe İhtiyaç Duyan: Sosyal etkileşim başlatmada zorluk ve esnek olmayan davranışlar görülebilir.
• Seviye 2 – Belirgin Desteğe İhtiyaç Duyan: Sözlü ve sözsüz iletişimde belirgin zorluklar, destekle dahi sosyal etkileşim sorunları yaşanır.
• Seviye 3 – Yoğun Desteğe İhtiyaç Duyan: Ciddi iletişim eksiklikleri ve çok sınırlı sosyal yanıtlar söz konusudur.

Klasik Otizm (Kanner Sendromu)

Klasik otizm, otizm spektrumunun en erken tanımlanan ve en belirgin formudur. Genellikle üç yaşından önce ortaya çıkar ve ciddi iletişim sorunları, sosyal etkileşim eksiklikleri ve tekrarlayıcı davranışlarla karakterizedir.

Çocuklar sözel ve sözel olmayan iletişimde ciddi zorluklar yaşar, göz teması kurmakta ve başkalarının duygularını anlamakta zorlanırlar. Değişikliklere karşı dirençli olmaları ve belirli rutinlere bağlılıkları dikkat çeker.

Asperger Sendromu

Asperger sendromu olan bireyler, genellikle normal ya da üstün zekâya sahip olup dil gelişiminde gecikme yaşamazlar. Ancak sosyal etkileşim kurma, empati gösterme ve sosyal kuralları anlama konusunda belirgin zorluklar yaşarlar.

Tek bir konuya aşırı ilgi duyabilir, rutinlere bağlı kalmak isteyebilirler. Günümüzde DSM-5 kriterleriyle artık ayrı bir tanı olarak kabul edilmese de hâlâ yaygın olarak tanımlayıcı bir terim olarak kullanılır.

PDD-NOS (Yaygın Gelişimsel Bozukluk - Başka Türlü Adlandırılamayan)

PDD-NOS, otizm tanı kriterlerinin tamamını karşılamayan ancak bazı otistik belirtiler gösteren bireyler için kullanılmıştır. Bu kişilerde belirtiler genellikle daha hafif ve dağınık biçimde ortaya çıkar.

Dil gelişimi, sosyal iletişim ya da davranışsal tekrarlarda düzensizlikler görülebilir. DSM-5 ile bu tanı kaldırılmış ve bireyler artık Otizm Spektrum Bozukluğu çatısı altında değerlendirilmiştir.

Çocukluk Dezintegratif Bozukluğu (CDD)

CDD, nadir görülen ancak ağır seyreden bir bozukluktur. Genellikle çocuklar ilk iki yıl normal gelişim gösterir, ardından dil, sosyal beceri, oyun oynama gibi daha önce kazanılmış yetilerini hızla kaybederler. Gerileme süreci oldukça dramatik ve belirgindir.

Günümüzde bu bozukluk da otizm spektrumunun bir parçası olarak değerlendirilmekle birlikte, klasik otizmden ayırt edici özellikler taşır.

Rett Sendromu

Rett sendromu, neredeyse sadece kız çocuklarında görülen nadir bir genetik bozukluktur. İlk başta normal gelişim gösteren çocuklar, genellikle 6-18 ay arasında motor becerilerde, konuşmada ve sosyal tepkilerde ciddi kayıplar yaşar.

El hareketlerinde bozulma, denge kaybı ve iletişim geriliği sık görülür. Rett sendromu artık otizmden ayrı bir hastalık olarak sınıflandırılmaktadır.

DSM-5 Otizm Seviyeleri (Seviye 1-2-3)

DSM-5’e göre otizm, bireylerin günlük yaşamda ne düzeyde destek gerektirdiğine göre üç seviyeye ayrılır. Seviye 1’de bireyler hafif destekle işlev görebilirken, Seviye 2’de daha yoğun sosyal ve davranışsal destek gerekebilir.

Seviye 3 ise ciddi iletişim güçlüğü ve davranışsal sınırlılıklar nedeniyle sürekli ve kapsamlı desteğe ihtiyaç duyan bireyleri kapsar. Bu sınıflama, bireysel destek planlarının oluşturulmasında önemlidir.

Otizm nasıl anlaşılır?

Bir kişide otizm olup olmadığını anlamak için gözlem, değerlendirme ve standart testler yapılması gerekir. İlk adım genellikle çevrenin gözlemidir. Bir çocuk sosyal etkileşim kurmakta zorlanıyorsa, göz teması kurmuyorsa, ismi söylendiğinde dönmüyorsa, akranlarıyla oynamak yerine kendi dünyasında vakit geçiriyorsa, bu durum dikkat çekici olabilir.

Aynı şekilde yetişkinlerde de empati kurmakta zorluk, sosyal kuralları anlamada güçlük veya tekrarlayıcı davranışlar gözlenebilir.

Otizm tanısı koymak için uygulanan klinik testler arasında ADOS (Autism Diagnostic Observation Schedule), ADI-R (Autism Diagnostic Interview-Revised) ve M-CHAT (Modified Checklist for Autism in Toddlers) gibi testler kullanılarak klinik değerlendirmeler yapılır.

Otizm Neden Olur?

Otizmin nedeni genel olarak genetik faktör, çevresel etkenler, beyin gelişiminde farklılıklar ve bazı biyolojik etkiler olarak değerlendirilir. Özellikle erken beyin gelişimini etkileyen genetik mutasyonlar, gebelikte geçirilen enfeksiyonlar, doğum komplikasyonları ve bazı toksinlere maruz kalma gibi durumlar otizm riskini artırabilir. Ayrıca kardeşlerinde otizm bulunan çocuklarda risk daha yüksektir.

Otizmin başlıca nedenleri şunlardır:

• Genetik faktörler
• Beyin gelişimindeki farklılıklar
• Bazı genlerdeki mutasyonlar
• Gebelik dönemindeki viral enfeksiyonlar
• İleri yaşta gebelik ve babalık
• Çevresel faktörler
• Doğum komplikasyonları

Genetik faktörler : Bazı genlerdeki mutasyonlar otizm riskini artırabilir.

Aile öyküsü : Ailede otizmli birey bulunması riski yükseltir.

Beyin gelişiminde farklılıklar : Beyin bağlantılarında ya da sinir iletiminde farklılıklar görülebilir.

Gebelik döneminde enfeksiyonlar : Özellikle gebelikte geçirilen viral enfeksiyonlar riski artırabilir.

İleri yaşta gebelik ve babalık : Anne ya da babanın ileri yaşta olması risk faktörü sayılmaktadır.

Çevresel etkenler : Hava kirliliği, ağır metal maruziyeti gibi faktörlerin etkisi araştırılmaktadır.

Doğum komplikasyonları : Oksijen eksikliği gibi durumlar otizm gelişimini etkileyebilir.

Bilimsel araştırmalar, bu faktörlerin tek başına değil, birlikte etkileşerek otizmin ortaya çıkmasına katkı sağladığını göstermektedir.

Otizm Belirtileri Nelerdir?

Otizmde göz teması kuramama, ismiyle seslenildiğinde tepki verememe, kendini ifade edememe, sosyal etkileşimden kaçınma, arkadaş edinmekte güçlük çekme, konuşmada gecikmeler, tekrarlayan davranışlar ve en ufak değişime karşı bile direnç gibi belirtiler ortaya çıkar.

Seviyelerine göre değişiklik gösterebilen otizmin genel belirtileri şunlardır:

• Göz teması kurmama
• İsmi söylendiğinde tepki vermeme
• Sosyal etkileşimden kaçınma ve arkadaş edinememe
• Konuşma gecikmesi veya hiç konuşmama
• Tekrarlayan davranışlar sergileme
• Rutinlere aşırı bağlılık
• Duyusal hassasiyetler
• Taklit becerilerinde zayıflık
• Oyun oynama biçiminde farklılık
• Nesnelere aşırı ilgi gösterme

Göz teması kurmama

Otizmli çocuklar genellikle göz teması kurmaktan kaçınır. Bu durum, sosyal iletişimde önemli bir unsur olan göz temasının eksikliğiyle dikkat çeker. Karşısındaki kişiyle bağ kurmakta zorlanabilirler ve bu, çevreyle olan etkileşimlerinin sınırlı kalmasına yol açar.

İsme tepki vermeme

Adı söylendiğinde tepki vermemek, otizmli çocuklarda sık görülen bir belirtidir. Bu durum, genellikle çocuğun işitme engelli olduğu düşüncesine yol açabilir, ancak sebep genellikle sosyal farkındalık eksikliğidir.

Sosyal etkileşimden kaçınma ve arkadaş edinememe

Otizmli bireyler, sosyal ortamlarda bulunmaktan kaçınabilirler. Akranlarıyla oyun oynamakta zorlanırlar, yalnız kalmayı tercih edebilir veya çevresindeki insanlarla anlamlı ilişkiler kurmakta güçlük çekebilirler.

Konuşma gecikmesi veya hiç konuşmama

Dil ve konuşma gelişimi otizmde sıklıkla gecikir. Bazı çocuklar hiç konuşmayabilirken, bazıları sınırlı kelime dağarcığına sahiptir veya konuşmaları tekrar eden şekilde olabilir.

Tekrarlayan davranışlar sergileme

Tekrarlayıcı davranışlar otizmde yaygın bir özelliktir. El çırpma, sallanma, aynı kelime ya da cümleyi defalarca tekrarlama gibi davranışlar sergileyebilirler. Ayrıca rutinlerine sıkı sıkıya bağlı olabilir, küçük değişikliklere aşırı tepki gösterebilirler. Bu davranışlar onlara güvenlik ve öngörülebilirlik hissi verir. El çırpma, sallanma, parmak ucunda yürüme gibi davranışlar sık tekrarlanır. Bu hareketler genellikle stres, heyecan veya rahatlama gibi duygusal durumlara bağlı olarak ortaya çıkar.

Rutinlere aşırı bağlılık

Günlük alışkanlıklarının dışına çıkmak otizmli bireylerde huzursuzluk yaratabilir. Aynı yemeği yemek, aynı yoldan okula gitmek gibi düzenlere sıkı sıkıya bağlı kalabilirler.

Duyusal hassasiyetler

Duyusal hassasiyetler de otizmli bireylerde sık rastlanan bir durumdur. Bazıları sese, ışığa, dokunuşa veya kokuya karşı aşırı duyarlı olabilirken, bazıları ise bu uyaranlara karşı daha az tepki verebilir. Bu duyusal farklılıklar günlük yaşamda zorluklara neden olabilir. Yüksek ses, parlak ışık, belirli dokular gibi çevresel uyaranlara karşı aşırı hassasiyet gösterebilirler. Bu duyusal tepkiler, bazen ağlama krizlerine veya kendini izole etmeye neden olabilir.

Taklit becerilerinde zayıflık

Otizmli çocuklar, yaşıtlarına göre taklit etme becerisinde geride kalabilir. Bu durum, öğrenme süreçlerini ve sosyal etkileşimlerini olumsuz etkileyebilir çünkü çocuklar çoğu şeyi taklit ederek öğrenir.

Oyun oynama biçiminde farklılık

Sembolik oyunlar yerine, nesneleri sıraya dizme gibi tekrarlayıcı oyunlar tercih edebilirler. Hayali oyun kurmakta zorlanırlar ve genellikle oyuncaklarla alışılmışın dışında bir şekilde oynarlar.

Nesnelere aşırı ilgi gösterme

Otizmli bireyler belirli ilgi alanlarına yoğun ilgi gösterebilir. Trenler, haritalar, sayı dizileri ya da belirli bir konuya aşırı odaklanma şeklinde olabilir. Bu ilgi alanları sayesinde bazı bireyler derinlemesine bilgi geliştirebilir ve güçlü yönlerini bu alanlarda gösterebilir. Ayrıca belirli nesnelere yoğun ilgi de duyabilirler. Örneğin, bir oyuncak arabanın sadece tekerleğiyle oynamak gibi sınırlı ve tekrarlayan ilgiler gözlemlenebilir.

Bebeklerde otizm belirtileri nelerdir?

Bebeklerde ilk bir yıl, otizmin erken belirtilerinin genellikle fark edilmeye başladığı bir dönemdir. Bu dönemde belirtiler bebeğin sosyal iletişim becerileri ve etkileşim kurma kapasitesi üzerinden anlaşılır.

Bebeklerde en sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:

• Göz temasından kaçınma veya göz temasının kısa sürmesi
• Adına tepki vermeme veya ilgisiz görünme
• Kucağa alındığında sakinleşmekte güçlük çekme
• Sosyal gülümsemenin az olması veya hiç olmaması
• Jest ve mimiklerin sınırlı kullanılması (örneğin, el sallamama, işaret etmeme)

1-2 yaş arası belirtiler

1-2 yaş aralığı, çocuğun dil ve sosyal beceriler açısından önemli gelişimler gösterdiği bir dönemdir. Bu dönemde otizm belirtileri, özellikle dil gelişimindeki gecikmeler ve sosyal etkileşim eksikliğiyle daha belirgin hale gelir. Bu yaş grubunda öne çıkan belirtiler şunlardır:

• Konuşmanın başlamasında gecikme veya hiç başlamaması
• Sosyal etkileşime karşı ilgisiz veya tepkisiz olma
• Tekrarlayıcı hareketlerin ortaya çıkması (el çırpma, sallanma gibi)
• Oyuncaklarla alışılmadık şekillerde ilgilenme (örneğin, sürekli döndürme veya sıralama)
• Taklit becerisinde sınırlılık veya hiç olmaması
• İşaret parmağı ile gösterme davranışının olmaması veya çok az olması

2-3 yaş arası belirtiler

2-3 yaş arasında çocuklar, sosyal iletişim ve etkileşim konusunda daha karmaşık davranışlar sergiler. Otizm belirtileri de bu yaşta sosyal oyunlarda yaşanan güçlükler, iletişimdeki belirgin sınırlılıklar ve davranışlardaki tekrarlayıcı özelliklerle netleşmeye başlar. Bu dönemde sıklıkla görülen belirtiler şunlardır:

• Konuşmada sınırlı kelime kullanımı, kalıp ifadeler veya ekolali (duyulanı tekrar etme)
• Yaşıtlarıyla oyun oynamakta güçlük çekme veya yalnız kalmayı tercih etme
• Rutinlere sıkı sıkıya bağlılık, değişikliklere karşı şiddetli tepkiler gösterme
• Hayali oyunlarda yetersizlik veya hiç katılmama
• Duyusal hassasiyetlerin belirginleşmesi (yüksek seslere veya ışıklara karşı aşırı tepki gibi)

3 yaş ve sonrası belirtiler

3 yaş ve sonrasında, otizm belirtileri sosyal ilişkiler, iletişim ve davranışlarda kalıcı farklılıklar olarak kendini gösterir. Bu yaş grubunda belirtiler daha karmaşık hale gelir ve sosyal çevreyle olan ilişkilerde yaşanan zorluklar daha belirginleşir. Bu yaşlarda sıkça karşılaşılan belirtiler şunlardır:

• Sosyal ipuçlarını anlamakta zorluk yaşama
• Sohbet başlatmakta veya sürdürmekte güçlük çekme
• Kendi ilgi alanları dışında başka konulara ilgisizlik veya direnç gösterme
• Tekrarlayıcı davranışların artması veya sabit kalıplar halinde sürmesi
• Soyut kavramları anlamakta güçlük çekme, mecazları ve şakaları anlayamama
• Duyusal uyaranlara karşı tepkilerin devam etmesi veya yoğunlaşması

Otizm Nasıl Teşhis Edilir?

Otizm teşhisi, çocuğun sosyal, bilişsel ve iletişim becerilerinin detaylı bir şekilde değerlendirilmesiyle konur. Erken tanı, otizmin etkilerini en aza indirmek ve çocuğun gelişimini desteklemek açısından büyük bir fayda sağlar.

Otizm tanısında kullanılan başlıca test ve değerlendirme araçları şunlardır:

• ADOS (Otizm Tanı Gözlem Ölçeği) : Otizmin değerlendirilmesinde altın standart olarak kabul edilir. Çocuğun sosyal etkileşim, oyun ve iletişim becerilerini yapılandırılmış bir ortamda gözlemleyerek değerlendirir.
• ADI-R (Otizm Tanı Görüşme Ölçeği) : Ebeveynlerle yapılan ayrıntılı bir görüşme formudur. Çocuğun geçmiş gelişim evreleri, sosyal etkileşimleri, iletişim becerileri ve davranışları hakkında bilgi toplar.
• GARS-2 (Gilliam Otistik Bozukluk Derecelendirme Ölçeği-2) : Öğretmen veya ebeveynlerin gözlemlerine dayalı olarak çocuğun sosyal etkileşimlerini, iletişimini ve davranışlarını değerlendiren bir testtir.
• CARS-2 (Çocukluk Otizmi Değerlendirme Ölçeği-2) : Çocuğun davranışlarını doğrudan gözlemleyerek sosyal etkileşim, iletişim, duyu tepkileri gibi farklı alanlarda değerlendiren bir araçtır.
• Denver-II Gelişimsel Tarama Testi : Genel gelişim geriliklerini saptamak için kullanılan, özellikle erken dönemde risk taşıyan çocukları belirlemeye yönelik gelişimsel bir tarama testidir.
• M-CHAT-R (Modified Checklist for Autism in Toddlers - Revised) : Özellikle 16-30 aylık bebeklerde otizm riskini erken dönemde belirlemek amacıyla ebeveynler tarafından doldurulan bir tarama ölçeğidir.
• SRS-2 (Social Responsiveness Scale-2) : Sosyal etkileşim becerilerini değerlendirerek otizm spektrumundaki sosyal farklılıkların şiddetini ölçer.
• PEP-3 (Psychoeducational Profile-3) : Çocuğun iletişim, motor becerileri ve davranış profillerini detaylı biçimde değerlendiren eğitim odaklı bir araçtır.

Otizm spektrum bozukluğu (OSB) için belirli bir laboratuvar testi veya kan tahlili mevcut değildir. Bunun yerine, çocukların davranışsal özellikleri ve gelişim süreçleri göz önünde bulundurularak kapsamlı bir değerlendirme yapılır.

Teşhis süreci genellikle birden fazla aşamadan oluşur ve çocuk hastalıkları bölümü, psikiyatri bölümü, nöroloji bölümü ile özel eğitim uzmanları tarafından yürütülür.

Gelişimsel tarama

Gelişimsel tarama, otizm belirtilerinin erken fark edilmesini sağlamak amacıyla yapılan ön değerlendirmeleri kapsar. Çocuk doktorları, rutin kontroller sırasında ebeveynlerin gözlemlerini dinleyerek çocuğun gelişimini değerlendirir. Özellikle 18 aylık bebek otizm testi ve 2 yaş otizm testi, otizm spektrum bozukluğunun erken teşhisi için kritik öneme sahiptir.

Gelişimsel tarama sürecinde şu beceriler değerlendirilir:

• Sosyal etkileşim becerileri,
• İletişim becerileri,
• Davranış kalıpları,
• Yaşa uygun gelişim basamakları değerlendirilir.

Evde otizm testi

Ebeveynler, çocuklarını günlük hayatta gözlemleyerek bazı belirtilere dikkat edebilirler. Evde yapılabilecek basit gözlem testleri, otizm belirtilerini erken fark etmek açısından yol gösterici olabilir. Yaşa göre gözlemlenmesi gereken temel davranışlar şunlardır:

• 6. aya kadar: Gülümseme ve mutlu yüz ifadeleri
• 9. aya kadar: Ses ve yüz ifadelerini taklit
• 12. aya kadar: Mırıldanma ve ses çıkarma
• 14. aya kadar: El sallama ve işaret etme
• 16. aya kadar: Tek kelime kullanma
• 24. aya kadar: İki kelimelik cümleler kurma

Uzman değerlendirmesi

Otizm tanısı koyabilmek için çocuğun uzmanlar tarafından detaylı bir değerlendirmeden geçmesi gerekir. Bu süreçte birden fazla uzmanın iş birliği yapması, teşhisin doğruluğunu artırır.

Otizm spektrum bozukluğu tanısını koyabilecek uzmanlar şunlardır:

• Çocuk psikiyatristi
• Çocuk nöroloğu
• Gelişimsel pediatrist

Detaylı değerlendirme testleri

Otizm teşhisi koyabilmek için yaşa özel detaylı değerlendirme testleri uygulanır. Bu testler, çocuğun farklı alanlardaki gelişimini kapsamlı bir şekilde analiz ederek tanının kesinleştirilmesine yardımcı olur. Öne çıkan bazı testler şunlardır:

• Bilişsel beceriler
• Dil gelişimi
• Sosyal etkileşim
• Davranış kalıpları değerlendirilir

Yetişkinlerde otizm testi farklı kriterlere göre yapılır ve sosyal etkileşim, iletişim becerileri ve davranış kalıpları değerlendirilir. Hafif otizm belirtileri veya yüksek işlevli otizm durumlarında tanı süreci daha karmaşık olabilir çünkü belirtiler daha az belirgin olabilir.

Otizm tanısı için tek bir tıbbi test bulunmaz. Tanı, uzman gözlemi, aile görüşmeleri ve çeşitli değerlendirme araçlarının birlikte kullanılmasıyla konur. Erken tanı ve müdahale, çocuğun gelişimi için kritik öneme sahiptir.

Otizm seviyesi

Otizm seviyesi, bireyin sosyal iletişim becerileri ve davranışsal özellikleri değerlendirilerek uzmanlar tarafından belirlenir. Seviyelendirme, bireyin günlük yaşamda ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamak için yapılır. Bu değerlendirme, otizm tanısı koyulduktan sonra yapılan detaylı gözlemler ve testlerle şekillenir.

Bir bireyin otizm seviyesini anlamak için öncelikle "sosyal etkileşim kurma yeteneği" incelenir. Kişinin göz teması kurma, karşılıklı konuşma sürdürme, başkalarının duygularını anlama ve sosyal ipuçlarını kullanma becerileri değerlendirilir. Bu becerilerdeki eksikliklerin derecesi, seviye belirlemede önemli rol oynar.

Davranışsal yönler de otizm seviyesini anlamada belirleyicidir. Tekrarlayıcı hareketler, belirli rutinlere bağlılık, değişime karşı aşırı direnç ve sınırlı ilgi alanlarının varlığı ve şiddeti göz önünde bulundurulur. Bu davranışların günlük işlevselliği ne ölçüde etkilediği, gerekli destek düzeyini belirler.

Uzmanlar, bireyin gelişimsel öyküsünü, aileden alınan bilgileri ve gözleme dayalı değerlendirme ölçeklerini kullanır. Gelişimsel tarama testleri, davranış gözlemleri ve standartlaştırılmış değerlendirme araçları (örneğin ADOS, ADI-R gibi) bu süreçte yardımcı olur. Tanı sonrası seviyelendirme, bireye özel eğitim ve destek planlarının hazırlanmasında yol göstericidir.

Gelişimsel izlem

Çocuğun gelişiminin yakından takip edilmesi, olası belirtilerin erken fark edilmesini sağlar. Belirli yaş dönemlerinde gözlemlenmesi gereken temel gelişim alanları şunlardır:

• 6-12 ay otizm belirtileri: Göz teması, sosyal gülümseme
• 18 ay otizm belirtileri: Dil gelişimi, taklit becerileri
• 2 yaş otizm belirtileri: Sosyal etkileşim, iletişim becerileri
• 3 yaş otizm belirtileri: Oyun becerileri, akran ilişkileri

Otizm Tedavisi

Otizm spektrum bozukluğunun (OSB) kesin bir tedavisi olmamakla birlikte, erken tanı ve müdahale ile belirtiler önemli ölçüde hafifletilebilir. Otizm, bireyin sosyal, iletişimsel ve bilişsel gelişimini farklı seviyelerde etkileyen bir durum olduğu için tedavi süreci her bireye özel olarak planlanmalıdır.

Uygulanan terapi ve eğitim programları, bireyin günlük yaşam becerilerini artırarak topluma uyum sağlamasına yardımcı olabilir. Düzenli ve yapılandırılmış destek programları sayesinde otizmli bireyler, bağımsız yaşama yönelik önemli ilerlemeler kaydedebilir.

Davranış ve iletişim terapileri

Otizm belirtilerini hafifletmek ve bireyin sosyal becerilerini geliştirmek amacıyla uygulanan en yaygın yöntemlerden biri davranış ve iletişim terapileridir. Bu terapiler, bireyin günlük yaşantısında daha bağımsız olmasını sağlamak ve sosyal çevresiyle daha iyi iletişim kurmasını desteklemek için geliştirilmiştir. Özellikle erken yaşta başlanan terapiler, bireyin öğrenme süreçlerini hızlandırarak ilerleyen yaşlarda daha kolay uyum sağlamasına yardımcı olur.

Davranış ve iletişim terapileri şunları hedefler:

• Tekrarlayıcı davranışların azaltılması
• Sosyal becerilerin geliştirilmesi
• İletişim becerilerinin güçlendirilmesi

Eğitim terapileri

Otizmli bireyler için yapılandırılmış eğitim programları, onların akademik ve sosyal becerilerini geliştirmeye yönelik özel olarak tasarlanır. Eğitim terapileri, bireyin yaşına ve gelişim seviyesine uygun olarak planlanır ve sürekli bir takip gerektirir. Eğitim sürecinde bireyin güçlü yönleri desteklenirken, zorlandığı alanlarda özel yöntemler kullanılarak gelişimi teşvik edilir.

Eğitim terapileri şu alanlara odaklanır:

• Sosyal etkileşim becerileri
• Dil ve iletişim gelişimi
• Davranış yönetimi

Aile terapileri

Otizmli bireylerin gelişiminde aile desteği büyük bir rol oynar. Aile terapileri, ebeveynlerin ve bakım verenlerin otizm hakkında bilinçlenmesini, çocuklarıyla daha sağlıklı iletişim kurmalarını ve günlük yaşamda daha etkili destek sağlayabilmelerini amaçlar. Aileler, çocuklarının ihtiyaçlarını daha iyi anlamak ve onlara uygun bir şekilde rehberlik etmek için bu terapilere katılabilir.

Aile terapilerinde öne çıkan konular şunlardır:

• Otizm belirtilerini anlama ve yönetme
• Çocukla etkili iletişim kurma
• Günlük rutinleri düzenleme

Destekleyici tedaviler

Otizm tedavisinde kullanılan bazı destekleyici terapiler, bireyin günlük yaşamda daha bağımsız olmasını ve fiziksel, zihinsel ve duygusal gelişimini desteklemeyi amaçlar. Bu terapiler, bireyin duyusal hassasiyetlerini dengelemeye, motor becerilerini geliştirmeye ve iletişim yeteneklerini artırmaya yönelik çeşitli teknikleri içerir.

Destekleyici terapiler şunları içerir:

• Konuşma terapisi
• Uğraş terapisi
• Fizik tedavi
• Psikolog desteği

Otizme eşlik eden diğer durumlar için ek tedaviler gerekebilir:

• Epilepsi
• Uyku bozuklukları
• Anksiyete
• Depresyon

Her yaş grubu için (2 yaş otizm belirtileri, 3 yaş otizm belirtileri, vb.) uygun tedavi yaklaşımları farklılık gösterebilir. Hafif otizm belirtileri veya yüksek işlevli otizm belirtileri gösteren bireylerde bile düzenli terapi ve destek önemlidir.

Tedavi sürecinde, otizmde el hareketleri gibi tekrarlayıcı davranışlar, sosyal etkileşim zorlukları ve iletişim problemleri üzerine odaklanılır. Atipik otizm belirtileri gösteren çocuklar için de bireyselleştirilmiş tedavi programları uygulanır.

Otizm Spektrum Bozukluğu Nasıl Önlenir?

Otizmi tamamen önlemek mümkün olmasa da, gebelik öncesi ve sırasında alınacak bazı önlemler ile riskin azaltılabileceği düşünülür. Genetik yatkınlık önemli bir etken olsa da, sağlıklı bir gebelik süreci, çevresel toksinlerden kaçınmak, dengeli beslenmek ve annenin sağlık durumunu iyi yönetmek gibi adımlar, otizm riskini düşürebilir. Ayrıca erken izlem ve müdahale, özellikle riskli gruplarda önem taşır.

Otizm riskini azaltmaya yardımcı olabilecek yöntemler:

• Genetik farkındalık geliştirmek
• Folat alımını ihmal etmemek
• Cıva içermeyen balık tüketmek
• Hava kirliliğinden korunmak
• BPA gibi kimyasallardan uzak durmak
• Gebelikte sağlık durumunu yönetmek
• Erken gelişimsel belirtileri izlemek

Aşılar hakkında bilimsel veriye güvenin: Aşıların otizme neden olduğuna dair bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır; aşılar çocuk sağlığı için gereklidir.

Genetik etkileri anlamak

Otizm spektrum bozukluğunun gelişiminde genetik faktörlerin rolü büyüktür. Araştırmalar, kalıtımsal geçişin %60–90 arasında olduğunu göstermektedir. Genetik eğilim değiştirilemese de, ailede otizm öyküsü varsa, çocuğun gelişiminin erken yaşlardan itibaren yakından izlenmesi ve gerektiğinde hızlı müdahale edilmesi riskin etkisini azaltabilir.

Gebelikte sağlıklı beslenmek

Anne adaylarının gebelik öncesi ve erken gebelik döneminde günlük 400–800 mikrogram folik asit alması, otizm riskini azaltabilecek bir etkendir. Ayrıca, haftada 8–12 ons düşük cıvalı balık tüketimi de ASD riskini %20 oranında azaltabilir. Ancak balık yağı takviyeleri aynı koruyucu etkiyi göstermemiştir.

Çevresel toksinlere maruziyeti azaltmak

Hamilelik döneminde hava kirliliğine maruz kalmak, özellikle ince partikül maddelere, otizm riskini artırabilir. Bu nedenle temiz hava solumaya özen göstermek, hava kalitesini takip etmek ve hava filtreleri kullanmak önemlidir. Ayrıca BPA gibi bazı plastiklerde bulunan kimyasallardan kaçınmak da koruyucu olabilir.

Anne sağlığını korumak

Gebelikte diyabet, obezite ya da bağışıklık sistemi hastalıkları gibi durumlar otizm riskini artırabilir. Bu nedenle hamilelik öncesinde ve sırasında düzenli doktor kontrolleri, sağlıklı yaşam alışkanlıkları ve tıbbi takiple bu riskler azaltılabilir. Genel gebelik sağlığı, bebeğin nörogelişimsel gelişimi üzerinde doğrudan etkilidir.

Erken müdahale ve takip

Ailede otizm öyküsü varsa, bebeklik döneminden itibaren çocuğun gelişiminin izlenmesi önemlidir. Son araştırmalar, ebeveyn temelli ve duyarlı etkileşimlere dayalı erken müdahalelerin, otizm belirtilerini azaltabileceğini göstermektedir. Bu tür destekleyici uygulamalar, belirtilerin ilerlemesini yavaşlatabilir.

Aşılar ve otizm

Aşılarla otizm arasında herhangi bir bağlantı olmadığı bilimsel olarak defalarca kanıtlanmıştır. Aksine, çocukları bulaşıcı hastalıklardan koruyan aşılar hem bireysel hem de toplumsal sağlık için hayati öneme sahiptir. Aşıların reddi, otizm riskini azaltmaz ve başka ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Aileler Otizmli Çocuklarına Nasıl Yaklaşmalıdır?

Otizmli çocuğa sahip ailelerin, çocuklarının gelişimini desteklemek için doğru yaklaşımlarda bulunması büyük önem taşır. Özellikle bebeklerde otizm belirtilerinin fark edilmesiyle başlayan süreçte, ailenin tutumu tedavinin başarısını doğrudan etkiler.

Temel yaklaşım ilkeleri arasında sabırlı ve tutarlı olmak, çocuğun bireysel özelliklerini anlamak ve gelişim sürecini yakından takip etmek yer alır. Ayrıca gerektiğinde profesyonel destek almak da önemli bir unsurdur.

Erken dönem (0-3 Yaş)

Otizm belirtilerinin en erken fark edildiği 0-3 yaş arası dönemde, ailelerin göz teması kurma, basit oyunlarla etkileşime girme ve çocuğun davranışlarını dikkatlice gözlemleme gibi yöntemlerle iletişim kurmaları faydalıdır. Ayrıca, düzenli sağlık kontrolleri sayesinde erken teşhis ve müdahale fırsatları yakalanabilir.

0-3 yaş arası otizmli çocuklar için uygun yaklaşımlar şu şekilde sıralanabilir:

• 6-12 ay otizm belirtilerini takip etme
• Göz teması kurma çalışmaları
• Basit oyunlarla etkileşim
• Düzenli sağlık kontrolleri

Okul öncesi dönem (3-6 Yaş)

Bu dönemde ailelerin çocuklarının sosyal becerilerini geliştirmeye yönelik oyun ve aktiviteleri tercih etmesi önemlidir. Düzenli rutinler oluşturarak çocuğun güven duygusunu artırmak ve iletişim yeteneğini desteklemek faydalıdır. Evde yapılan otizm gözlemleri, çocuğun gelişimini sürekli takip etmeyi sağlar.

3-6 yaş arası otizmli çocuklar için uygun yaklaşımlar şu şekilde sıralanabilir:

• Sosyal becerileri geliştirici aktiviteler
• Rutin oluşturma
• İletişimi destekleme
• Evde otizm testi gözlemlerini sürdürme

Günlük yaşamda düzenlemeler

Özellikle hafif otizm belirtileri ya da yüksek işlevli otizm görülen çocuklar için yapılandırılmış günlük programlar oluşturmak, çocuğun hayatındaki belirsizlikleri azaltır ve güven hissini artırır. Ev ortamının duyusal uyaranlara karşı düzenlenmesiyle çocuklar daha sakin ve odaklanmış hale gelebilirler.

Hafif otizm belirtileri veya yüksek işlevli otizm belirtileri gösteren çocuklar için şu uygulamalar takip edilebilir:

• Yapılandırılmış günlük program,
• Öngörülebilir rutinler,
• Güvenli ve destekleyici ev ortamı,
• Duyusal uyaranların düzenlenmesi destekleyici olabilir

İletişim stratejileri

Otizmli çocuklarla iletişim kurarken kısa ve net cümlelerin tercih edilmesi, mesajların anlaşılmasını kolaylaştırır. Görsel destekler ve olumlu pekiştireçler kullanmak, çocuğun iletişim motivasyonunu artırabilir. Ayrıca otizme özgü el hareketleri gibi özel iletişim işaretlerini anlamak da ailelere avantaj sağlar.

• Net ve kısa cümleler kullanma
• Görsel desteklerden yararlanma
• Olumlu pekiştireçler kullanma
• Otizmde el hareketleri gibi iletişim işaretlerini anlama

Sosyal gelişim desteği

Otizmli çocukların sosyal gelişimini desteklemek için akran etkileşimini teşvik etmek ve sosyal becerileri doğrudan modelleyerek öğretmek oldukça önemlidir. Grup aktivitelerine katılmasını sağlayarak sosyal deneyimleri artırmak, çocuğun yeni durumlarla başa çıkma becerilerini güçlendirebilir.

• Akran etkileşimini teşvik etme
• Sosyal becerileri modelleyerek gösterme
• Grup aktivitelerine katılımı destekleme
• Sosyal durumları önceden açıklama

Her çocuk biriciktir ve kendi gelişim hızına sahiptir. Yine de düzenli uzman kontrolü önemlidir. Aile içi tutarlılık da son derece gereklidir. Sabır ve anlayış temel yaklaşım olmalıdır.

Atipik otizm belirtileri gösteren çocukların aileleri de benzer yaklaşımları benimsemeli ancak çocuklarının özel ihtiyaçlarına göre uyarlamalar yapmalıdır. Erken tanı ve müdahale sürecinde ailenin aktif katılımı, tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır.

Otizm Hakkında Sık Sorulan Sorular

Otizm hastalığı nedir?

Otizm, bireyin sosyal iletişim kurma ve davranış biçimlerinde farklılıklarla kendini gösteren nörogelişimsel bir bozukluktur. Belirtiler arasında göz teması kurmama, konuşma gecikmesi, tekrarlayan hareketler ve sosyal etkileşimde zorluk yer alır.

Otizmli ne demek?

Otizmli kişi, nörogelişimsel bir bozukluk olan otizm hastalığına sahip kişiler için kullanılan bir ifadedir. Bu kişilerde göz teması kuramama, kendini düzgün ifade edememe ve sosyal ortamlardan çekinme gibi belirtiler görülür.

Otizm hastalığı nasıl anlaşılır?

Otizm hastalığı veya otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan kişiler genellikle sosyal iletişim ve etkileşim sorunları yaşar ve kısıtlı veya tekrarlayan davranış veya ilgi alanlarına sahiptir. Otizm spektrum bozukluğu olan kişilerin ayrıca farklı öğrenme, hareket etme veya dikkat etme biçimleri olabilir. Özellikle arkadaş edinmekte zorlanırlar.

Otizm ne zaman ortaya çıkar?

Otizm belirtileri genellikle 12 ile 36 ay arasında fark edilmeye başlar. Ancak bazı bebeklerde ilk 6 aydan itibaren farklılıklar görülebilir.

Otizm kaç yaşına kadar olur?

Otizm doğuştan gelir ve ömür boyu süren bir durumdur. Ancak belirtileri genellikle 3 yaşına kadar belirginleşir.

Otistik ve otizm farkı nedir?

"Otizm" tanı adıdır, "otistik" ise bu tanıya sahip bireyleri tanımlamak için kullanılan sıfattır. İkisi aynı duruma işaret eder, sadece kullanım bağlamı farklıdır.

Otizm doğuştan mı yoksa sonradan mı?

Otizm doğuştan gelen genetik ve nörolojik faktörlerle ilişkilidir. Sonradan ortaya çıkmaz, sadece belirtiler geç fark edilebilir.

Otizmde ortaya çıkan en yaygın belirtiler nelerdir?

Otizmli bireylerde en belirgin özelliklerden biri sosyal etkileşimde zorluklardır. Göz teması kurmaktan kaçınma, başkalarının duygularını anlamada güçlük çekme veya karşılıklı konuşmalarda sıra alma gibi temel sosyal becerilerde eksiklik görülebilir. Bazıları yalnız kalmayı tercih edebilir veya yaşıtlarıyla oyun oynamakta isteksiz olabilir.

Otizmin ilk belirtisi nedir?

Çocuğun ismine tepki vermemesi ve göz teması kurmaması en sık görülen ilk belirtilerdendir. Bu durum genellikle sosyal farkındalık eksikliğine işaret eder.

Otizm olup olmadığını nasıl anlarız?

Çocuğun sosyal, iletişimsel ve davranışsal gelişimi değerlendirilerek otizm riski anlaşılabilir. Tanı koymak için uzman görüşü gereklidir.

Otizmli çocukların hareketleri nasıl olur?

Otizmli çocuklar genellikle tekrarlayan hareketler yapar; el çırpma, dönme veya sallanma gibi davranışlar gösterirler. Bu hareketler belirli duygusal durumlarla tetiklenebilir.

Geçici otizm belirtileri nelerdir?

Bazı çocuklarda gelişimsel süreçte otizme benzeyen geçici davranışlar görülebilir. Ancak bu durumlar zamanla düzelir ve otizm tanısı almazlar.

Atipik otizm nedir?

Atipik otizm, otizm belirtilerinin bazılarını gösteren ancak klasik tanı kriterlerini tam karşılamayan bireyler için kullanılır. Genellikle daha hafif belirtilerle seyreder.

Otizm genetik mi?

Evet, otizmin genetik yönü güçlüdür. Ailede otizmli bireylerin bulunması, riskin artmasına neden olabilir.

Otizm sonradan olur mu?

Otizm genellikle doğuştan gelir ve sonradan gelişmez. Ancak belirtilerin fark edilmesi zaman alabilir.

Sonradan otizm neden olur?

Otizm sonradan oluşmaz; sadece bazı durumlarda belirtiler geç fark edilebilir. Bu yanlış algı, genellikle gelişim geriliğiyle karıştırılmasından kaynaklanır.

Otizm geçer mi?

Otizm tamamen geçmez, ancak erken tanı ve özel eğitimle bireyin yaşam kalitesi artırılabilir. Belirtiler zamanla hafifleyebilir.

Otizm doğuştan mı?

Evet, otizm doğuştan gelen nörolojik ve genetik nedenlerle ortaya çıkar. Belirtiler yaşamın ilk yıllarında fark edilmeye başlanır.

Otizm kaç kromozom?

Otizm belirli bir kromozom sayısıyla doğrudan ilişkili değildir. İnsanlarda 46 kromozom bulunur, ancak bazı genetik varyasyonlar otizmle ilişkilendirilebilir.

Otizmde özel durumlar nelerdir?

Otizm spektrumu geniş bir yelpazeye sahiptir ve bazı bireylerde üstün yetenekler (savantsendromu), bazı bireylerde ise ciddi gelişimsel gerilikler görülebilir. Ayrıca, duyusal hassasiyetler, beslenme ve uyku problemleri gibi durumlar otizmli bireylerde sıkça karşılaşılan özel durumlardır.

Otizm farkındalık günü ne zaman?

Otizm Farkındalık Günü, her yıl 2 Nisan'da otizm konusunda bilinç oluşturmak ve toplumda farkındalığı artırmak amacıyla kutlanan bir gündür. Bu özel günde, dünya genelinde otizmle ilgili etkinlikler düzenlenir ve otizmli bireylerin haklarına dikkat çekilir.

Otizm hakkında yanlış bilinenler neler?

Otizm hakkında yaygın yanlışlardan biri, otizmli bireylerin duygusuz olduğu düşüncesidir; oysa otizmli bireyler duygularını farklı ifade ederler. Ayrıca, otizmin aşılarla ilişkili olduğu iddiası bilimsel olarak çürütülmüş bir yanılgıdır ve otizm, genetik ve çevresel faktörlerin etkileşimi sonucu ortaya çıkan bir durumdur.