Periferik Sinir Sistemi ve Hastalıkları Nelerdir?

Periferik Sinir Sistemi Nedir?

Beyin ve omurilik dışında kalan sinir ağı periferik sinir sistemi olarak adlandırılır. Kol, bacak, yüz, gövde ve iç organlara uzanan bu ağ duyuyu, istemli kas hareketlerini ve bazı otomatik vücut işlevlerini taşır.

Ağrı, sıcaklık, dokunma ve pozisyon bilgisi periferik sinirler yoluyla merkeze ulaşır. Motor sinirler kas hareketlerini yönetirken otonom sinirler terleme, tansiyon, kalp hızı, sindirim ve mesane işlevlerinde rol oynar.

Periferik Sinir Sistemi Hastalıkları Nelerdir?

Periferik sinir sistemi hastalıkları, beyin ve omurilik dışındaki sinirlerin hasarlanması veya işlevinin bozulmasıyla ortaya çıkan nörolojik sorunlardır. Kol, bacak, yüz, gövde, duyu, hareket ve otonom vücut işlevleri etkilenebilir.

En çok bilinen periferik sinir sistemi hastalıkları arasında periferik nöropati, polinöropati, mononöropati, karpal tünel sendromu, tarsal tünel sendromu, fasiyal sinir felci ve Guillain-Barre sendromu gibi hastalık ve durumlar yer alır. Sinir hasarının yeri, etkilenen sinir sayısı ve ilerleme hızı tanıda birlikte değerlendirilir.

Sık görülen periferik sinir hastalıkları şunlardır:

• Periferik nöropati
• Polinöropati
• Mononöropati ve sinir sıkışmaları
• Karpal tünel sendromu
• Tarsal tünel sendromu
• Fasiyal sinir felci gibi kranial sinir tutulumları
• Guillain-Barre sendromu gibi bağışıklık aracılı nöropatiler
• Kalıtsal nöropatiler
• Otonom nöropatiler

Yavaş ilerleyen nöropatiler aylar içinde belirginleşebilir. Hızlı ilerleyen sinir hastalıkları ise günler veya haftalar içinde güçsüzlük ve yürüme zorluğu oluşturabilir. Yeni başlayan yüz felci, idrar kontrolünde değişiklik veya nefes darlığı erken tıbbi değerlendirme gerektirir.

Periferik Sinir Sistemi Hastalıkları Belirtileri Nelerdir?

Periferik sinir sistemi hastalıklarında en sık belirtiler uyuşma, karıncalanma, iğnelenme, yanma, elektrik çarpması benzeri ağrı, kas güçsüzlüğü, kramp ve ince hareketlerde zorlanmadır. Belirtiler etkilenen sinir lifine göre değişir.

Görülebilen başlıca belirtiler şunlardır:

• Uyuşma ve karıncalanma
• Yanma veya elektrik çarpması benzeri ağrı
• Kas güçsüzlüğü
• Kramp, seğirme veya ince hareketlerde zorlanma
• Denge kaybı veya yürüme güçlüğü
• Terleme, çarpıntı veya ayağa kalkınca baş dönmesi
• Mesane, sindirim veya cinsel işlev değişiklikleri

Otonom sinir tutulumu terleme değişikliği, ayağa kalkınca baş dönmesi ve çarpıntı hissiyle gündeme gelir. Sindirim, mesane veya cinsel işlev yakınmaları da eşlik edebilir. Örneğin diyabete bağlı nöropatide ayaklarda yanma ve uyuşma öne çıkar.

Yakınmaların vücuttaki dağılımı tanı sürecine yön verir. Ellerde ve ayaklarda 'çorap-eldiven' tarzı uyuşma yaygın polinöropatiyi düşündürür. Tek elde başparmak, işaret ve orta parmakta karıncalanma median sinir sıkışmasıyla ilişki gösterebilir.

Periferik Sinir Sistemi Hastalıkları Neden Olur?

Periferik sinir sistemi hastalıklarının başlıca nedenleri diyabet, vitamin eksiklikleri, tiroid bozuklukları, böbrek hastalığı, enfeksiyonlar, bağışıklık sistemi hastalıkları, toksik maddeler, alkol kullanımı ve ilaçlardır. Nedenler geniş bir grupta incelenir.

Travma, uzun süreli bası ve tekrarlayan hareketler sinir sıkışmasına zemin hazırlar. Karpal tünel sendromu bu gruptaki sık örneklerden biridir. Bazı kişilerde ise kalıtsal nöropati söz konusudur ve aile öyküsü genetik değerlendirme gerektirebilir.

Periferik sinir hasarına yol açabilen başlıca durumlar şunlardır:

• Diyabet ve metabolik hastalıklar
• B12 vitamini başta olmak üzere beslenme eksiklikleri
• Bağışıklık sistemiyle ilişkili nöropatiler
• Enfeksiyonlar
• Böbrek, karaciğer veya tiroid hastalıkları
• Kemoterapi dahil bazı ilaçlar ve toksik maruziyetler
• Sinir sıkışması, travma veya cerrahi sonrası sinir etkilenmesi
• Kalıtsal nöropatiler

Periferik sinir hastalığının nedeni tedavi ve takip planını değiştirir. Diyabet, vitamin eksikliği veya tiroid hastalığı gibi nedenlerde hedef nedenin kontrolüdür. Bağışıklık aracılı nöropatilerde ise tanının gecikmemesi önem taşır.

Periferik Sinir Sistemi Hastalıkları Tanısı Nasıl Konulur?

Tanı süreci yakınmanın başlangıç zamanı, dağılımı, ilerleme hızı ve eşlik eden hastalıkların değerlendirilmesiyle başlar. Kullanılan ilaçlar ve aile öyküsü de sorgulanır. Nörolojik muayenede kas gücü, refleksler, duyu, denge, koordinasyon ve yürüme özellikleri incelenir.

Tanıda kullanılabilen başlıca değerlendirmeler şunlardır:

• Nörolojik muayene: Refleks, kas gücü, duyu kaybı, ağrı dağılımı ve denge bulguları değerlendirilir.
• EMG ve sinir iletim çalışmaları: EMG sinir ve kasların elektriksel işlevini inceleyerek nöropati ve sinir sıkışması ayrımına katkı sağlar.
• Kan testleri: Diyabet, vitamin eksikliği, tiroid bozukluğu, böbrek ve karaciğer işlevleri gibi nedenler araştırılır.
• Görüntüleme yöntemleri: Omurga, sinir kökü veya yapısal bası şüphesinde MR gibi yöntemler kullanılır.
• Genetik veya bağışıklık testleri: Klinik tablo kalıtsal ya da bağışıklık aracılı hastalık düşündürüyorsa ek testler planlanır.

Test seçimi her hastada aynı değildir. Ayaklardan başlayan uyuşma, tek elde sıkışma bulgusu veya hızlı ilerleyen güçsüzlük farklı tanı yolları gerektirir.

Periferik Sinir Sistemi Hastalıkları Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi planı sinir hastalığının nedenine, şiddetine, ilerleme hızına ve günlük yaşama etkisine göre belirlenir. Amaç yalnızca ağrıyı azaltmak değildir. Periferik sinir tedavisinde nedenin kontrolü, kas gücünün korunması ve yürüme güvenliğinin artırılması hedeflenir.

Tedavi yaklaşımları şu başlıklarda ele alınabilir:

• Nedenin yönetimi: Diyabet, vitamin eksikliği, tiroid hastalığı veya toksik maruziyet saptanırsa ilgili tedavi ve takip planı düzenlenir.
• Ağrı kontrolü: Nöropatik ağrı ilaçları kişinin genel sağlık durumu ve eşlik eden hastalıklarına göre hekim tarafından seçilir.
• Fizik tedavi ve rehabilitasyon: Güçsüzlük, denge sorunu veya yürüme zorluğu bulunan kişilerde egzersiz ve denge çalışmaları planlanır.
• Ortez ve koruyucu destekler: Ayak düşmesi, bası yarası riski veya denge bozukluğu varsa uygun destekler değerlendirilir.
• Cerrahi veya girişimsel tedaviler: Sinir sıkışması gibi seçilmiş durumlarda cerrahi gevşetme veya girişimsel yöntemler gündeme gelir.

Tedavi kararı tek bir belirtiye göre verilmez. Ağrı şiddeti, EMG bulguları, kan testleri, eşlik eden hastalıklar ve yaşam kalitesi birlikte değerlendirilir. Bazı nöropatilerde hasarın tamamen düzelmesi beklenmez ancak belirti kontrolü ve işlev kaybının azaltılması hedeflenir.

Periferik Sinir Sistemi Hastalıklarında Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Kısa süreli bası sonrası uyuşma hızla geçebilir. Tekrarlayan, ilerleyen, iki taraflı veya güçsüzlükle birlikte olan yakınmalar ise tıbbi değerlendirme gerektirir. Ayaklarda his azalması küçük yaralanmaların fark edilmesini zorlaştırır.

Aşağıdaki durumlarda nöroloji değerlendirmesi geciktirilmemelidir:

• Yeni başlayan veya hızla artan kas güçsüzlüğü
• Yürüme, merdiven çıkma veya el becerilerinde belirgin zorlanma
• Uyuşma ve yanmanın haftalar içinde yayılması
• Denge kaybı veya sık düşme
• Yüzde ani güçsüzlük ya da konuşma bozukluğu
• Nefes darlığı, yutma güçlüğü veya idrar kontrolünde yeni değişiklik
• Diyabetle birlikte ayakta yara, his kaybı veya yanma

Acil bulgular her zaman periferik sinir hastalığı anlamına gelmez. İnme, omurilik basısı, enfeksiyon veya metabolik bozukluklar benzer yakınmalar oluşturabilir. Ani gelişen güçsüzlük, konuşma bozukluğu veya bilinç değişikliği acil sağlık hizmeti gerektirir.

Periferik Sinir Sistemi Hastalıkları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Periferik sinir sistemi hastalıkları kalıcı mıdır?

Periferik sinir hastalığının kalıcılığı nedene bağlıdır. Vitamin eksikliği, ilaç etkisi veya sinir basısı gibi durumlarda erken değerlendirme ile düzelme görülebilir. Kalıtsal veya uzun süredir devam eden nöropatilerde takip daha uzun planlanır.

Periferik nöropati ile polinöropati aynı şey midir?

Periferik nöropati periferik sinir hasarını anlatan geniş bir terimdir. Polinöropati çok sayıda sinirin yaygın ve simetrik etkilenmesini ifade eder. Bu nedenle polinöropati, periferik nöropati başlığı altında değerlendirilen bir tablodur.

EMG periferik sinir hastalığını kesin gösterir mi?

EMG ve sinir iletim çalışmaları tanıya önemli katkı sağlar. Buna rağmen tüm sinir hastalıklarını tek başına açıklamaz. Küçük lif nöropatisi gibi bazı durumlarda EMG normal sonuçlanabilir ve sonuçlar muayeneyle birlikte yorumlanır.

Hangi durumlarda acile başvurulmalıdır?

Hızla artan kas güçsüzlüğü, yürüme zorluğu, nefes darlığı, yutma güçlüğü veya idrar kontrolünde yeni değişiklik acil değerlendirme gerektirir. Ani yüz felci ve konuşma bozukluğu da geciktirilmemelidir.

Periferik sinir hastalıkları tedavi edilebilir mi?

Tedavi şansı altta yatan nedene bağlıdır. Diyabet, vitamin eksikliği, tiroid hastalığı veya sinir sıkışması gibi nedenlerde erken tanı belirtilerin kontrolünü ve işlev kaybının azalmasını destekleyebilir.