Ayak ve Bacak Şişmesi Neden Olur?

Ayak ve Bacak Şişmesi Nedir?

Ayak ve bacak şişmesi, alt ekstremitelerde sıvı birikmesi sonucu oluşan hacim artışıyla kendini gösteren yaygın bir durumdur. Tıp dilinde "periferik ödem" olarak adlandırılır ve genellikle doku aralarında sıvı toplanmasıyla meydana gelir. Bu şişlik, kısa süreli olabileceği gibi kronik bir durumun belirtisi de olabilir.

Şişme, tek taraflı ya da iki bacakta birden görülebilir. Ayak bileği, ayak sırtı ve baldır gibi yerlerde daha sık ortaya çıkar. Şişliğin nedeni çoğunlukla yerçekiminin etkisiyle sıvının alt bölgelerde toplanmasıdır. Özellikle gün sonunda, uzun süre ayakta kalma ya da oturma sonrası belirginleşir.

Ayak ve bacak şişmesi birçok hastalıkla ilişkili olabilir. Kalp yetmezliği, böbrek bozuklukları, karaciğer hastalıkları, venöz yetmezlik, lenfödem ve hormonal değişiklikler gibi durumlar şişmeye yol açabilir. Ayrıca bazı ilaçlar da sıvı tutulumu yaparak bu tabloya neden olabilir.

Ayak Şişmesi Neden Olur?

Vücutta ödemin en sık görüldüğü bölge bacaklar, özellikle de ayak bilekleri ve ayaklardır. Bu nedenle ayak şişmesi ve ayak bileği sişmesi ve sık görülen bir sağlık sorunudur. Dokular arasında biriken sıvının fazla olması veya yeterince taşınamaması bacakta oluşan ödeme zemin hazırlar.

Bacak şişmesi ilk etapta uzun süre oturma veya ayakta kalmakla başlayan ayakkabı giymekte zorlanma, ayakkabıların sıkmasıyla kendini gösterir. İlerleyen vakalarda bacaklarda hantallaşma ve ağrılar da görülür. Önceleri günlük hayatı zorlaştıran bacak şişmeleri, ileri evrelerde ciddi sağlık sorunlarına da yol açar.

Ayak, ayak bileği ve bacaklarda oluşan ödemin yaygın nedenleri şunlardır:

• Aynı pozisyonda uzun süre ayakta kalmak veya oturmak
• Tuzlu gıdaları aşırı tüketmek
• Aşırı kilolu olmak
• Hamilelik
• Bazı tansiyon ve böbrek ilaçları, doğum kontrol ilaçları, anti-depresanlar veya streoidleri kullanmak

Ödem ayrıca şu sebeplerle de oluşabilir:

• Burkulma ya da zorlanma gibi yaralanmalar
• Böcek ısırması veya sokması
• Böbrek, karaciğer veya kalp rahatsızlıkları
• Kan pıhtısı
• Enfeksiyon

Ayak ve Bacak Şişmesinin Belirtileri

Ayak ve bacak şişmesinin en yaygın belirtisi, ilgili bölgede gözle görülür hacim artışı ve şişlik hissidir. Bu şişlik elle bastırıldığında çukurlaşabilir (pitting ödem). Aynı zamanda cilt gerginleşebilir, parlak hale gelebilir ve normalden daha sert hissedilebilir.

Kişiler genellikle ayakkabılarının dar gelmesinden, çorap izlerinin belirginleşmesinden veya uzun süre ayakta kalınca bacaklarının ağırlaştığını hissetmekten şikayet ederler. Özellikle altında yatan iltihabi ya da damar kaynaklı bir neden varsa şişlik ağrıya da neden olabilir,

Bazı durumlarda şişlikle birlikte ciltte renk değişiklikleri (kızarıklık, morarma), sıcaklık artışı veya kaşıntı görülebilir. Özellikle enfeksiyon veya damar tıkanıklığı gibi acil müdahale gerektiren durumlarda bu belirtiler ön plandadır.

Ayak ve bacak şişmesine neden olan durumlar arasında kalp yetmezliği, böbrek hastalıkları, venöz yetmezlik, lenfödem, hamilelik ve bazı ilaçlar yer alır. Belirtiler altında yatan nedene göre farklılık gösterebilir ve tanı için doktor değerlendirmesi gerekir.

• Ayağın, ayak bileğinin ve bacakların normalde olduğundan daha kalın görünmesi
• Parlak, gergin ve kırmızı bir cilt görünümü

Şişliğin İnmesi İçin Yapılması Önerilenler

Ayak ve bacak şişliğini azaltmak için uygulanabilecek çeşitli yöntemler vardır. Ancak bu yöntemlerin etkili olabilmesi için şişliğe neden olan durumun belirlenmesi önemlidir. Yine de genel olarak önerilen yaklaşımlar birçok durumda rahatlama sağlar.

Öncelikle bacakların yukarı kaldırılması, yerçekimi etkisini azaltarak sıvının kalbe doğru geri dönmesini kolaylaştırır. Gün içinde birkaç kez bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırarak dinlendirmek, şişliğin azalmasına yardımcı olabilir. Bu özellikle uzun süre oturan veya ayakta kalan kişiler için etkilidir.

Düzenli egzersiz ve yürüyüş, dolaşımı destekleyerek ödemin birikmesini önleyebilir. Ayak bileği ve baldır kaslarını çalıştıran basit hareketler bile kan ve lenf dolaşımını artırır. Uzun süre hareketsiz kalmaktan kaçınmak, özellikle masa başı çalışanlar için önemlidir.

Tuz tüketimini azaltmak, vücuttaki su tutulmasını önlemek açısından faydalıdır. Yüksek tuz içeren diyetler ödemi artırabileceğinden beslenmeye dikkat edilmelidir. Ayrıca yeterli su içmek, böbreklerin etkin çalışmasına ve fazla sıvının atılmasına katkı sağlar.

Destek çorapları veya varis çorapları kullanmak, özellikle venöz yetmezlik kaynaklı ödemlerde oldukça yararlıdır. Bu çoraplar damarlara dıştan basınç uygulayarak sıvının dokulara sızmasını engeller ve şişliği azaltır.

Şişlik devam ediyorsa veya ağrı, kızarıklık, sıcaklık artışı gibi ek bulgular varsa mutlaka bir doktora başvurulmalıdır. Çünkü bazı durumlar (örneğin derin ven trombozu veya enfeksiyon) acil müdahale gerektirebilir.

• Uzanın ve mümkün olduğunda şişmiş ayak ve bacaklarınızı yastık yardımıyla yukarıya kaldırın.
• Kan akışınızı hızlandırmak için basit yürüyüşler yapın.
• Alçak topuklu, yumuşak ve geniş tabanlı rahat ayakkabılar giyin.
• Enfeksiyonu önlemek için ayaklarınızı yıkayın, kurulayın ve nemlendirin.

Şişliği Tetikleyecek Yanlışlar

• Uzun süre ayakta durmayın veya oturmayın.
• Çok dar kıyafetler, çoraplar ve ayakkabılar giymeyin.

Bu önerileri uygulamanıza, dinlenmenize ve dikkat etmenize rağmen ayaklarda ve bacaklardaki şişlikler devam ediyorsa bir uzmana başvurun. Çünkü ayaklarda ve bacaklarda şişmeler bir hastalığa bağlı olarak gelişebilir. “Ayak şişmesi nasıl geçer?” diye düşünürken az tuz tüketilen bir diyet ve kilo kaybı gibi önerileri uygulamanız gerekebilir.

İki Bacak Şişmesinin Nedenleri

Bacak şişmeleri tüm vücudu ilgilendiren genel rahatsızlıklara veya sadece o bacağa ait lokal bir soruna bağlı olarak görülebilir. Bunlar görülme biçimleri, dereceleri ve sürelerine göre sistemik ya da lokal kimi hastalıkların da habercisi olabilir. Her iki bacakta simetrik şekilde görünen şişmeler derecelerine bağlı olarak guatr, bazı metabolik hastalıklar, böbrek hastalığı, kalp yetmezliği gibi vücutta ödem yapabilecek ve tüm vücudu ilgilendiren rahatsızlıkları temsil edebilir.

Bu tür hastalıklarda şişmeye nefes darlığı, çarpıntı, bel-göğüs ağrıları gibi ek yakınmalar da eşlik edebilir. Kişide kronik hastalık durumuna bağlı halsizlik, güç kaybı, kolay yorulma, isteksizlik, vücut direncinde ve efor kapasitesinde düşüklük de görülebilir. Sağ kalp yetmezliği nedeniyle akşamları şişen ayakların tuz ve su tuttuğunun göstergesi olabilir. Böbrekler düzgün çalışamadığında vücutta su birikebilir. Karaciğer hastalığı, kanın damarlardan çevre dokulara sızmasını engelleyen albümin adlı proteinin üretilmesini etkileyebilir.

Yetersiz albümin üretimi de sıvı sızıntısına neden olur ve bu sıvı yerçekiminin etkilisiyle karın ve göğüsün yanı sıra daha çok ayaklarda birikebilir. Şişliğe yorgunluk, iştahsızlık ve kilo alma gibi belirtiler eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden doktora gidilmelidir. Nefes darlığı ve göğüste sıkışma varsa 112 aranmalıdır.

Bacaklardaki düşük dereceli simetrik şişmeler nadiren fil hastalığı olarak da bilinen lenfödem nedeniyle de oluşabilir. Lenfödem genellikle radyoterapi gören ya da lenf nodları alınan kanser hastalarında yaygın görülür. Kanser tedavisi aldıysanız ve bu şişlikleri görüyorsanız mutlaka doktorunuza başvurun. Lenfödemin diğer belirtileri şunlardır:

• Ağırlık hissi
• Hareket kısıtlığı
• Ağrılar
• Tekrarlayan enfeksiyonlar
• Cildin kalınlaşması

Tek Bacak Şişmesinin Nedenleri

Şişmenin sadece bir bacakta oluşması, genelde o bacağa ait kan damarları veya lenf kanalları hastalıklarında gözlenir. Bacakta yer alan toplardamarlar kanı kalbe götürmekle görevli, yerçekimine karşı çalışan yapılar.

Bu damarlarda aşırı kilo, ayakta çalışmak, çok doğum yapmak veya ailesel özellikler nedeniyle oluşan yapısal bozulmalar, damarların az çalışmasına ve kanın bacaklarda göllenmesine neden olur. Venöz yetmezlik olarak adlandırılan bu durum, hastalığın derecesine ve kişinin bedensel-yaşamsal özelliklerine bağlı olarak o bacakta şişmeye neden olur.

Benzer nedenlere bağlı olarak kanın toplardamarlar içinde pıhtılaşarak, toplardamar pıhtısı oluşturması (venöz tromboz) bacakta ani şişmenin sık görülen nedenleri arasında yer alır. Mutlaka tedavi gerektiren, kimi zaman yaşamı tehdit edebilen toplardamar pıhtılarına saatler içinde oluşan bacak şişmesi, ağrı, ısı artışı ile bacak renginde kızarma veya koyulaşma gibi belirtiler de eşlik eder.

Varis de aynı şekilde bacaklarda şişliklere sebep olur. Bacak damarlarındaki valflerin düzgün çalışmaması kanın kalbe doğru akışına engel olur ve kan buralarda toplanır. Bu da bazen bacaklarda şişmeleri beraberinde getirir.

Bacaklarda Şişmenin En Yaygın Nedeni

Vücutta dokular arasına yayılmış sıvıların dolaştığı lenf kanalları da bulunur. Mikroskobik kanalcıklar şeklinde tüm vücudu saran bu kanallar ağı kasık, koltuk altı gibi bölgelerde lenf bezi istasyonları yaparak vücut lenfatik sıvılarını yerçekimine karşı, yukarı doğru taşır.

Özellikle kilolu, az hareket eden, ayakta çalışan kişilerde bu lenf kanallarının az çalışması ya da tıkanması sonucu ilk olarak bacaklarda şişme görülür. Kimi zaman ileri dereceli fil hastalığı benzeri kalıcı ödemlere de yol açan olan bu hastalık, bacak şişmesinin sık görülen nedenleri arasında yer alır.

Hamilelikte Ayak Şişmesi

Farklı rahatsızlıkların tedavisinde kullanılan yüksek tansiyon, hormon (örneğin östrojen hormonu), diyabet ilaçları ile steroidler ve bazı antidepresanlar da bacaklarda şişmeye neden olabilir. Bununla birlikte hamilelik döneminde ortaya çıkan hormonal etkiler ve ödem nedeniyle de bacaklarda şişme gözlenebilir.

6’ncı aydan sonra oluşan bacak şişmelerinin önemsenmesi gerekir. Büyümekte olan bebek ve doğum kesesi giderek artan bir hacim ve ağırlık etkisiyle annenin leğen kemiği içinde yer kaplar. Bu durum da annenin ana toplardamar ve lenf kanalları üzerine baskı oluşturur. Bebeğin anne karnında asimetrik durması ve bir tarafa fazla yüklenmesi, o bacakta giderek artan ve ciddi boyutlara ulaşan şişmelere neden olabilir.

Daha da önemlisi basıya bağlı olarak içinde kan akımı yavaşlamış toplardamarlarda kan pıhtıları oluşabilir. Bu nedenle özellikle gebeliğin 6’ncı ayından sonra başlayan tek taraflı veya iki taraflı bacak şişmelerinde mutlaka bir uzmana başvurmak gerekir.

Gebelik zehirlenmesi olarak bilinen preeklampsi durumunda da ani ve aşırı şişlikler görülebilir. Şişliklerle birlikte karın ağrısı, baş ağrısı, idrara seyrek çıkma, mide bulantısı ve kusma gibi belirtiler mevcutsa acilen doktora başvurulmalıdır.

Ayak ve Bacak Şişmesi Nasıl Tedavi Edilir?

Öncelikle bacak şişmesine neden olan, altta yatan hastalık tedavi edilir. Sistemik hastalıkların ilgili branş tarafından tetkik edilmesi ve gerekli tedaviye hızla başlanması kalıcı sorunların önlenmesi adına büyük önem taşır. Toplardamarlarla ilgili hastalıkların tedavisinde gerekli durumlarda toplardamar çalışmasını teşvik eden, kan sulandıran ilaçların kullanımı yararlı olabilir. Ancak bu tür ilaçların mutlaka doktor tavsiyesi ile alınması gerekir.