Mobbing Nedir? Psikolojik Etkileri Nelerdir?

Mobbing Nedir?

Mobbing, işyerinde bir kişiye sistematik olarak yapılan psikolojik baskı, yıldırma veya dışlamadır. Mobbing, genellikle bir çalışanı işten çıkartmak ya da etkisiz hale getirmek için yapılır. Yöneticiler tarafından astlara, çalışanlar arasında ya da çalışanların yöneticilere karşı uygulanabilir.

Çalışma ortamındaki rekabet ve güç çatışmaları mobbinge sebep olabilir, yani mobbing uygulayan kişinin herhangi bir psikolojik rahatsızlığı olmasına gerek yoktur. Mobbing uygulayan kişiler, bir çalışanı yıldırmak ve etkisiz hale getirmek için dışlama, küçük düşürme, yetkilerini azaltma gibi yollara başvurabilir. Mobbinge uğrayan kişilerde özgüven problemleri, stres, uykusuzluk gibi durumlar gözlemlenebilir. Mobbingin psikolojik etkileri ile baş etmek için işyeri ile görüşülmeli, duygular yakınlarla paylaşılmalı ve gerekirse psikolojik destek alınmalıdır.

Bu davranışların mobbing olarak kabul edilmesi için aşağıdaki durumların olması gerekir: 

• Süreklilik gösterir: Tek seferlik olumsuz davranışlar mobbing sayılmaz; düzenli biçimde devam etmesi gerekir.
• Kasıtlı yapılır: Amaç, kişiyi psikolojik olarak yıpratmak veya iş ortamında itibarsızlaştırmaktır.
• Eşitsiz güç ilişkisine dayanır: Genellikle yönetici–çalışan arasında görülür, ancak çalışma arkadaşları arasında da olabilir.

Mobbing Ne Demek?

Mobbing, planlı olarak, çoğunlukla dedikodu ve söylentiler yoluyla bir kişinin izole edildiği ve hedef alındığı zorbalık, taciz ve psikolojik zulümdür. Mob kelimesi İngilizce “topluca saldırmak” anlamına gelir. 

Bu kavram, ilk kez hayvan davranışları bilimi alanında kullanılmıştır. Bilim insanı Konrad Lorenz, “mobbing” terimini; küçük kuşların kendilerinden büyük bir yırtıcıya karşı topluca saldırma davranışını tanımlamak için kullanmıştır. Zamanla bu terim, insan ilişkilerine ve özellikle iş hayatındaki psikolojik saldırılara uyarlanmıştır.

Mobbing Nasıl Anlaşılır?

Mobbing bir kişiye yapılan istikrarlı yıldırma, dışlama ve psikolojik şiddet şeklinde ortaya çıkar. Kişinin fikirlerinin yok sayılması, yalnızlaştırılması ve sorumluluk alanının bilerek daraltılması da mobbing sayılır. Bu davranışların mobbing olduğu anlaşılması için tekrarlayan bir şekilde ve kasıtlı olarak yapılması gerekir. 

Mobbing sayılacak durumlar aşağıdaki gibidir:

• Sözlü ve davranışsal saldırılar
• Sosyal izolasyon ve dışlama
• Görev–sorumluluk manipülasyonu
• Performans ve kariyer engelleme
• Bilgi ve iletişim engelleme
• İtibar zedeleme ve damgalama
• Aşırı kontrol ve mikro-yönetim
• Ayrımcılık ve adaletsiz uygulamalar
• Dijital mobbing
• Sözlü ve davranışsal saldırılar
• Sosyal izolasyon ve dışlama
• Görev–sorumluluk manipülasyonu
• Performans ve kariyer engelleme
• Bilgi ve iletişim engelleme
• İtibar zedeleme ve damgalama
• Aşırı kontrol ve mikro-yönetim
• Ayrımcılık ve adaletsiz uygulamalar
• Dijital mobbing
• Fiziksel/çevresel baskı

Sözlü ve Davranışsal Saldırılar

Kişiyi sürekli küçük düşürme, alay etme, bağırma, kaba/ aşağılayıcı üslup kullanma, hataları abartma gibi tekrarlayan davranışlardır.

Sosyal İzolasyon ve Dışlama

Toplantılara çağırmama, projelerden ve şirket etkinliklerinden uzak tutma, e-posta/sohbet gruplarından çıkarma, selam vermeme ya da yok sayma gibi yalnızlaştıracak hareketlerdir.

Görev–Sorumluluk Manipülasyonu

Mobbing uygulayan kişiler yetkiyi kasıtlı azaltma, uzmanlığın çok altında veya üstünde görevler verme, iş yükünü yapay biçimde aşırı artırma ya da “boşta bırakma” yoluyla başarısız göstermek isterler.

Performans ve Kariyer Engelleme

Keyfi olumsuz performans notları, terfi/prim/eğitim fırsatlarını engelleme, başarıları sahiplenme veya görmezden gelme gibi yükselmeyi bilinçli yavaşlatmak gibi davranışlar gözlemlenir.

Bilgi ve İletişim Engelleme

Kişi hata yapsın diye işi yapmak için gerekli bilgiyi saklama, yanlış/eksik bilgi verme, kritik yazışmalara dahil etmemek de sistematik olursa mobbing sayılır.

İtibar Zedeleme ve Damgalama

Dedikodu yayma, mesleki yetkinliği sorgulayan söylemler, özel hayat üzerinden imalarda bulunma gibi davranışlar sistematik ve kasıtlı olarak yapılırsa mobbing olarak değerlendirir.

Aşırı Kontrol ve Mikro-Yönetim

Özellikle yöneticiler adım adım takip, sürekli rapor talebi, küçük hataları büyütme, inisiyatifi sistematik biçimde kısıtlama, kişiyi baskı altında tutma yoluyla mobbing uygulayabilirler.

Ayrımcılık ve Adaletsiz Uygulamalar 

Aynı işi yapanlara farklı kurallar koyma, adaletsiz mesai/izin/maaş dağılımı, kişisel özelliklere dayalı dışlayıcı tutumlar da mobbing işaretidir. 

Dijital Mobbing

E-posta, mesaj ve kurumsal platformlarda alaycı/üstten yazışmalar, herkesin içinde küçük düşürme, geç yanıtlayarak oyalama veya görmezden gelme gibi davranışlardır.

Fiziksel/Çevresel Baskı

İş yaptığı yeri değiştirme, gerekli ekipmanı vermeme, çalışma koşullarını bilerek zorlaştırma gibi kişinin iş yapmasını engelleyecek durumlar da mobbing olarak değerlendirilebilir. 

Mobbing Türleri Nelerdir?

Mobbing, yöneticiden çalışana olabileceği gibi çalışandan yöneticiye ya da aynı pozisyondaki çalışanlar arasında da görülebilir. 

Mobbingin üç türü vardır: 

• Dikey mobbing
• Yatay mobbing 
• Ters mobbing

Dikey Mobbing

Dikey mobbing, yönetici konumundaki kişilerin astlarına uyguladığı mobbing türüdür. Amaç, çalışanı yıldırarak istifaya zorlamak ya da kontrol altına alabilmektir. Mobbing uygulayan yöneticiler genellikle çalışanları sürekli eleştirir, azarlar ve küçük düşürür. Performans değerlendirmelerini yaparken adil davranmaz, yetki ve sorumluluklarını bile isteye kısıtlar.

Yatay Mobbing

Yatay mobbing, aynı pozisyonda çalışan kişiler arasında yaşanan mobbing türüdür. Bu tür mobbingin nedeni rekabetçi ortamdır. Yatay mobbing uygulayan kişiler iş arkadaşlarından gerekli bilgileri saklar, onları yalnızlaştırır, işbirliğine yanaşmaz ve başarısız göstermeye çalışır.

Tersine Mobbing

Ters mobbing ise altların üstlerine yaptığı mobbing türüdür. Bu tür mobbing genellikle ekip içinde gruplaşma olduğunda ya da yöneticinin pozisyonu hak etmediği düşünüldüğünde uygulanır. Aynı zamanda, ters mobbing de rekabetçi ortamlarda hırsla uygulanabilir. Yöneticilerine mobbing uygulayan kişiler verilen görevleri yerine getirmeyerek ve saygısızlık yaparak yöneticinin otoritesini sarsmaya çalışırlar. 

Mobbingin Etkileri Nelerdir?

Mobbingin en belirgin psikolojik etkisi stres ve özgüven kaybıdır. Kişi zamanla hem özsaygısını hem de iş motivasyonunu kaybedebilir. Aynı zamanda, mobbinge uğrayan kişilerde uykusuzluk, panik atak, anksiyete gibi sorunlar da ortaya çıkabilir. 

Kişi iş yerinde sürekli olarak eleştirilme korkusu ile çalışmak durumunda kaldığı için hata yapma oranı artabilir, yalnızca iş değil sosyal hayatında da stres yaşayabilir. Aynı zamanda, kişide travma sonrası stres bozukluğu da görülebilir. Mobbinge uğradığı işyerinden ayrılsa dahi o anları hatırlatacak bir durumda tekrar tetiklenebilir. 

Mobbing, psikolojik etkilerin yanında kişide stres yaratacağı için fiziksel sorunlara da neden olabilir. Vücut ağrıları, yorgunluk, mide krampları gibi fiziksel durumlar da gözlemlenebilir. 

Mobbingin neden olabileceği sorunlar aşağıdaki gibidir:

• Stres ve kaygı bozukluğu
• Özgüven ve özsaygı kaybı
• Depresyon
• Uyku ve konsantrasyon sorunları
• Tükenmişlik sendromu
• Kurum içi  iletişimde zorlanma
• Travma sonrası stres bozukluğu

Mobbing ile Nasıl Başa Çıkılır?

Mobbingle başa çıkmanın en temel adımı yardım istemektir. Öncelikle durumun fark edilmesi ve gerçekten mobbing olup olmadığının anlaşılması gerekir. Eğer istikrarlı ve kasıtlı bir psikolojik şiddet varsa işyerinde ilgili kişilerle durumu konuşmak ve yardım istemek gerekir.

Mobbing sürecinde yalnız kalmak, durumu daha da ağırlaştırabilir. Bu nedenle güven duyulan kişilerle veya kurum içi destek mekanizmalarıyla iletişime geçmek oldukça önemlidir.

Mobbing uygulayan kişinin yapması gerekenler aşağıdaki gibidir:

• Yaşananları kaydetmek: Yaşanan olayları net biçimde kaydetmek gerekir. Bu nedenle, her olumsuz davranışın yazılı ortamda gerçekleşmesi sürecin ciddiyetini göstermek açısından önem taşır. Bu kayıtlar, hem kurum içi incelemelerde hem de olası hukuki süreçlerde güçlü bir dayanak oluşturur. 
• Mobbing uygulayan kişiyle görüşmek: Eğer mümkünse mobbing uygulayan kişiyle doğrudan iletişim tercih edilmeli, yapıcı yaklaşarak davranışlarının etkilerinden bahsedilmelidir. Ancak, bu iletişim daha büyük bir baskıya sebep oluyorsa üst yönetim ya da ilgili kişilere bildirmek gerekir.
• Profesyonel destek almak: Duygular baş edilemeyecek duruma geldiyse bir ruh sağlığı uzmanından destek almak faydalı olabilir. Uzman hekim yaşananların ruhsal etkilerini azaltmada yardımcı olabilir. Aynı şekilde hukuki destek almak da çalışanın haklarını bilmesi açısından önemlidir. 

Tüm çabalara rağmen mobbing devam ediyorsa hukuki yollara başvurmak gerekir. Mobbing çalışma hakkına yapılan ciddi bir ihlaldir, sonuçları ruh ve beden sağlığını olumsuz etkiler. Bu nedenle, sessiz kalmadan ve kendini suçlamadan yardım istemek en doğru adımdır.

Mobbing Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Mobbing ne anlama gelir?

Mobbing, genellikle toplu bir şekilde, kendini savunamayan birine karşı yöneltilen aşağılayıcı, sindirici veya düşmanca davranışlardır. Aynı zamanda zorbalık olarak da ifade edilebilir. 

İş Yerinde Mobbing Sayılabilecek Haller Nelerdir?

Sürekli eleştirilmek, dışlanmak, görev tanımının dışında işler verilmek veya başarıların görmezden gelinmesi mobbing sayılabilir. Ayrıca çalışanı küçük düşürme, izolasyon yaratma ve itibarsızlaştırma davranışları da mobbing kapsamındadır. Bu tür davranışlar sistematik olarak devam ediyorsa psikolojik taciz niteliği taşır.

Mobbinge Uğradığını Nasıl Anlarsın?

Kendini sürekli değersiz, baskı altında veya dışlanmış hissediyorsan mobbinge uğruyor olabilirsin. İş motivasyonunda azalma, kaygı, uyku problemleri gibi belirtiler de bu duruma işaret eder. Davranışların kasıtlı, tekrar eden ve tek bir kişiyi hedef aldığını fark etmek önemli bir göstergedir.

Mobbinge Uğrayan Biri Ne Yapmalı?

Öncelikle yaşananları tarih, yer ve kişi bilgileriyle kayıt altına almak gerekir. Durum insan kaynaklarına veya bir üst yöneticiye yazılı şekilde bildirmelidir. Gerekirse psikolojik destek alarak ve hukuki yollarla hak aranmalıdır.

Neler Mobbing Sayılmaz?

Yöneticinin görev gereği verdiği yapıcı eleştiriler veya performans değerlendirmeleri mobbing değildir. Disiplin gerektiren uyarılar, adil ve objektif olduğu sürece psikolojik taciz sayılmaz.

Kasıt olmadan yapılan tek seferlik olumsuz davranışlar da mobbing kapsamına girmez.

Psikolojik Mobbing Nedir?

Psikolojik mobbing, bir çalışana yönelik sistematik olarak yapılan yıldırma, dışlama veya itibarsızlaştırma davranışlarıdır. Amaç, kişinin işten ayrılmasını sağlamak ya da motivasyonunu düşürmektir. Bu süreç uzun süreli olduğunda ciddi ruhsal ve fiziksel sağlık sorunlarına yol açabilir.