EKT Nedir? Elektrokonvülsif Tedavi Nasıl Yapılır?

EKT (Elektrokonvülsif Tedavi) Nedir?

Elektrokonvülsif tedavi, belirli psikiyatrik hastalıkların semptomlarını hafifletmek amacıyla beyin fonksiyonlarını etkileyen bir nörostimülasyon (sinir uyarımı) yöntemidir. İşlem sırasında hastanın başına yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla çok kısa süreli ve hassas bir şekilde ayarlanmış olan elektrik akımı verilir. Bu akım, beyinde yaklaşık 30 ila 60 saniye arasında süren bir nöbeti tetikler.

Tedavinin iyileştirici etkisi, elektrik akımından çok kontrollü oluşturulan nöbetin beyin kimyası ve nöronlar arası iletişim üzerindeki düzenleyici etkilerinden kaynaklanır. Modern uygulamada hastanın işlem sırasında hiçbir şey hissetmemesi ve vücudun kasılmaması için genel anestezi ile kas gevşetici ilaçlar kullanılabilir. Anestezi altında uygulanan elektrokonvülsif tedavi, güvenli ve ağrısız bir prosedür haline gelebilir.

Elektrokonvülsif Tedavi Hangi Durumlarda Uygulanır?

Psikiyatrik hastalıklarda EKT'nin rolü (dirençli depresyon, bipolar bozukluk, şizofreni) genellikle ilaç ve psikoterapi gibi diğer tedavi yöntemlerinin yetersiz kaldığı ya da hastanın durumunun acil müdahale gerektirdiği şiddetli vakalarda öne çıkar. Ruhsal rahatsızlıklar için öncelikli olarak değerlendirilen psikiyatrik tedavi yöntemleri arasında yer almaz.

Dirençli Depresyon

EKT’nin en yaygın kullanım alanı tedaviye dirençli depresyon durumlarıdır. Birden fazla antidepresan ilaca ve psikoterapiye yanıt vermeyen, şiddetli intihar düşünceleri olan veya yeme-içmeyi reddetme gibi hayati riskler taşıyan majör depresyon hastalarında EKT, hızlı ve etkili bir çözüm sunabilir.

Bipolar Bozukluk

Bipolar bozukluk durumunun hem şiddetli geçen manik ataklarında hem de ağır depresif dönemlerinde tedavi yöntemi olarak EKT kullanılabilir. Özellikle ilaç tedavisinin etkisiz kaldığı, ilaçların yan etkilerinin tolere edilemediği veya hastanın kendisine ya da çevresine zarar verme riskinin yüksek olduğu dönemlerde bu psikiyatrik tedavi yöntemleri, hayat kurtarıcı bir rol oynayabilir.

Şizofreni

Şizofreni tedavisinde EKT, genellikle antipsikotik ilaçlara dirençli semptomların varlığında düşünülür. Özellikle hastanın hareket etmediği ve tepki vermediği “katatoni” adı verilen tabloda veya şiddetli psikotik belirtilerin kontrol altına alınamadığı durumlarda tedavi planına eklenebilir.

Diğer Psikiyatrik Durumlar

Beyinde kontrollü nöbet oluşturmanın önemi ve etkileri, nadir de olsa farklı psikiyatrik durumlarda da ortaya çıkar.

• Gebelik sırasında şiddetli depresyon yaşayan ve ilaç kullanımının riskli olduğu vakalar.
• Demansa bağlı şiddetli ajitasyon veya agresyon durumları.
• Nöroleptik malign sendromu gibi acil tıbbi durumlar.

Elektrokonvülsif Tedavi Nasıl Yapılır?

Modern EKT uygulaması psikiyatrist, anestezi uzmanı ve hemşirelerden oluşan ekip tarafından, tam donanımlı bir tıbbi ortamda gerçekleştirilir.

Tedavi Öncesi Hazırlık ve Değerlendirme

İşlemin güvenliğini sağlamak için tedavi öncesi değerlendirme ve hazırlık aşamaları uygulanır. Bu süreç, hastanın hem fiziksel hem de zihinsel olarak tedaviye hazır olduğundan emin olmayı hedefler.

• Tıbbi Değerlendirme: Hastanın genel sağlık durumunu anlamak için tam bir fiziksel muayene gerçekleştirilir.
• Kan Testleri: Anesteziye engel bir durum olup olmadığını kontrol etmek için kan sayımı ve biyokimya testleri istenir.
• Kardiyolojik İnceleme: Kalp sağlığını değerlendirmek ve anestezi riskini belirlemek amacıyla bir elektrokardiyogram (EKG) çekilir.
• Psikiyatrik Değerlendirme: Psikiyatrist hastanın durumunu, semptomların şiddetini ve EKT’nin uygunluğunu son bir kez teyit eder.
• Anestezi Konsültasyonu: Anestezi uzmanı hastayı değerlendirerek işlem sırasında uygulanacak olan anestezi planını oluşturur ve riskleri anlatır.

Bu kapsamlı hazırlık, EKT’nin tanımı ve kullanım amacı açısından hassas biçimde değerlendirilmesi gereken bir süreçtir.

Anestezi Uygulaması

EKT işleminin uygulama süreci ve aşamaları anestezi uzmanının damar yoluyla kısa etkili bir genel anestezi ilacı uygulamasıyla başlar. Anestezinin hemen ardından vücuttaki kas kasılmalarını önlemek için bir kas gevşetici ilaç enjekte edilir. Bu sayede beyinde nöbet oluşurken vücut hareketsiz kalır.

Elektrik Akımının Verilmesi ve Nöbet Süreci

Hasta tamamen uyuduktan ve kasları gevşedikten sonra psikiyatrist elektrotları hastanın kafa derisine (genellikle şakak bölgesine) yerleştirir. EKT cihazı aracılığıyla kişiye özel olarak ayarlanmış, saniyenin binde biri düzeyinde süren ve kontrollü bir elektrik akımı verilir. Bu uyarı beyinde terapötik bir nöbeti tetikler.

Bu nöbet, beyin dalgalarını kaydeden EEG cihazı ile anbean takip edilir. Genellikle 30-60 saniye arasında sürer. Kas gevşetici nedeniyle bu nöbet dışarıdan sadece ayaktaki hafif bir seğirme ile gözlemlenebilir. Süreç boyunca hastanın oksijen seviyesi ve kalp ritmi de sürekli olarak izlenir.

İşlem Sonrası Uyanma ve İzlem

İşlem bittikten hemen sonra anestezi ilacının etkisi geçer ve hasta birkaç dakika içinde uyanmaya başlar. EKT sonrası süreç ve takip dönemi, hastanın tamamen kendine gelene kadar bir dinlenme odasında hemşire gözetiminde dikkatle yönetilir.

• Hasta uyandığında hafif bir kafa karışıklığı veya sersemlik hissedebilir.
• Tansiyon ve nabız gibi yaşamsal bulgular stabil hale gelene kadar yakından izlenir.
• Olası baş ağrısı veya mide bulantısı için gerekli tıbbi destek sağlanır.
• Hasta yaklaşık 30-60 dakika süren bu izlem sürecinin ardından kendini iyi hissettiğinde taburcu olabilir.

Yakın takip işlem sonrası dönemin hasta için mümkün olan en konforlu ve güvenli şekilde geçmesini temin eder.

EKT’nin Etki Mekanizması Nasıldır?

EKT’nin semptomları nasıl iyileştirdiğine dair mekanizma hala kesin olarak aydınlatılamamıştır. Ancak tedavinin beyin üzerinde güçlü ve olumlu değişiklikler yaptığı bilinir.

Beyinde Kimyasal Değişimler

Kontrollü nöbetin, beyindeki nörotransmitter adı verilen kimyasal habercilerin salınımını ve fonksiyonlarını etkilediği düşünülür. Bu uygulama özellikle depresyonla yakından ilişkili olan serotonin, dopamin ve norepinefrin gibi nörotransmitterlerin seviyelerini ve reseptör duyarlılıklarını düzenleyebilir.

Tedavinin Beyin Fonksiyonları Üzerine Etkisi

EKT’nin beynin farklı bölgeleri arasındaki iletişimi (bağlantısallık) artırdığına dair araştırmalar mevcuttur. Özellikle duygu düzenlemesinden sorumlu beyin bölgelerindeki kan akışını ve metabolizmayı hızlandırabilir. Bazı çalışmalar EKT’nin yeni sinir hücrelerinin büyümesini (nörogenez) teşvik edebileceğini de öne sürer.

Elektrokonvülsif Tedavinin Avantajları Nelerdir?

EKT, ihtiyaç duyan bireylerde etkili şekilde uygulandığında psikiyatrik tedavide önemli avantajlar sunabilir. 

• EKT'nin etkinliği ve başarı oranları
• Hızlı etki başlangıcı
• İlaçlara yanıt vermeyen vakalarda başarı
• Gebelik gibi özel durumlarda güvenlik

Bu özellikler EKT’nin modern psikiyatrideki yerini sağlamlaştırır.

Yüksek Etkinlik Oranı

EKT’nin en büyük avantajı özellikle tedaviye dirençli majör depresyon durumunda çok yüksek bir etkinlik oranına sahip olmasıdır. Diğer tedavilere yanıt vermeyen hastaların önemli bir kısmında (%70-90) semptomlarda belirgin bir iyileşme sağlayabilir.

Hızlı Etki Başlangıcı

Antidepresan ilaçların ilk etkilerinin ortaya çıkması genellikle haftalar sürebilir. EKT ise çok daha hızlı bir etki başlangıcına sahiptir. Genellikle birkaç seans sonrasında bile hastanın ruh halinde, iştahında ve uyku düzeninde olumlu değişiklikler gözlemlenebilir. Bu hız özellikle intihar riskinin yüksek olduğu acil durumlarda hayati önem taşır.

İlaç Tedavisine Dirençli Vakalar için Çözüm

Bazı hastalar ya ilaç tedavisine yanıt vermez ya da yan etkileri tolere edemez. Bu gibi durumlarda EKT, hastanın iyileşmesi için güçlü ve etkili bir alternatif sunar. Bu durum tedavide yaşanan çıkmaz sokak hissini ortadan kaldırabilir.

Elektrokonvülsif Tedavi Riskleri ve Yan Etkileri Nelerdir?

Modern EKT, genel anestezi altında yapılan tüm tıbbi işlemlerle benzer risklere sahiptir ve oldukça güvenli kabul edilir. Ancak bazı noktalarda EKT'nin olası yan etkileri ve riskleri de bulunur.

Hafıza Kaybı ve Bilişsel Etkiler

EKT’nin en sık dile getirilen yan etkileri hafıza üzerinde yaşananlardır. Hastalar tedavi seanslarının hemen öncesi ve sonrasına dair olayları hatırlamakta güçlük çekebilirler (anterograd amnezi). Nadiren tedaviden önceki aylara veya yıllara ait anıların hatırlanmasında zorluk (retrograd amnezi) yaşanabilir. Bu etkilerin çoğu tedavi bittikten sonraki haftalar içinde düzelir ancak bazı hastalarda daha kalıcı olabilir.

Baş Ağrısı ve Kas Ağrıları

Tedavi seansının yapıldığı gün baş ağrısı, kas ağrıları ve mide bulantısı gibi yan etkiler sıkça görülebilir. Bu şikayetler genellikle hafiftir ve basit ağrı kesicilerle kolayca kontrol altına alınabilir.

Risklerin Azaltılması için Yapılanlar

Modern EKT teknikleri, yan etkileri en aza indirmek için sürekli olarak geliştirilir. Elektrotların yerleştirilme şekli (tek taraflı uygulama gibi) ve kullanılan elektrik akımının türü (ultra kısa puls gibi) hafıza üzerindeki yan etkileri azaltmaya yönelik önemli yeniliklerdir.

Elektrokonvülsif Tedavi İle İlgili Yanlış Bilinenler Nelerdir?

EKT hakkındaki en büyük zorluklardan biri toplumdaki ve medyadaki olumsuz ve yanlış tasvirlerdir. Elektrokonvülsif tedaviye ilişkin yanlış inanışlar birçok hastanın etkili bir tedaviden korkmasına neden olabilir.

*Tablodaki bilgiler, Mayo Clinic ve American Psychiatric Association (apa) tarafından sağlanan verilerden yararlanılarak oluşturulmuştur.

Ağrılı Bir İşlem Olduğu Yanılgısı

Geçmişte anestezi olmadan yapılan uygulamalar bu yanlış inancın temelini oluşturur. Ancak 1950 yıllarından beri elektroşok tedavisi, standart olarak genel anestezi ve kas gevşeticiyle uygulanır. Bu durum, hastanın işlemden fiziksel olarak etkilenmemesini ve hiçbir şey hissetmemesini destekleyebilir.

Beyne Kalıcı Hasar Verdiği İnancı

EKT’nin beyne kalıcı hasar verdiği inancı, en yaygın korkulardan biridir. Aksine tedavinin beyinde olumlu ve yeniden yapılandırıcı etkileri olabileceğine dair kanıtlar artmaktadır.

EKT Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

EKT nedir ve neden uygulanır?

EKT, anestezi altında beyne kontrollü elektrik uyarısı verilerek terapötik nöbet oluşturulan tıbbi bir tedavidir. Özellikle ilaç tedavisine yanıt vermeyen şiddetli depresyon gibi durumlar için uygulanır.

Elektrokonvülsif tedavi nasıl yapılır?

Hasta genel anestezi ile tamamen uyutulur ve kas gevşetici verilir. Ardından kafa derisindeki elektrotlar aracılığıyla beyne kısa süreli elektrik akımı verilerek kontrollü bir nöbet oluşturulur.

EKT’nin yan etkileri nelerdir?

En sık görülen yan etkiler geçici hafıza sorunları, baş ağrısı ve kas ağrılarıdır. Ciddi riskler, modern uygulamalarda oldukça nadirdir.

Elektrokonvülsif tedavi kimlere uygulanır?

Genellikle diğer tedavilere yanıt vermeyen şiddetli depresyon, bipolar bozukluk veya şizofreni (özellikle katatoni) hastalarına uygulanır.

EKT’nin başarı oranı nedir?

Tedaviye dirençli depresyonda EKT’nin başarı oranı oldukça yüksektir. Bu uygulama, %70-90 aralığında semptomlarda belirgin bir iyileşme sağlayabilir.

Tedavi kaç seans sürer?

Tedavi genellikle haftada 2 veya 3 seans şeklinde uygulanır. Toplam işlem sayısı hastanın durumuna ve tedaviye verdiği yanıta göre değişmekle birlikte genellikle 6-12 seans arasındadır.

EKT sonrasında hastanede kalmak gerekir mi?

EKT genellikle ayakta tedavi prosedürü olarak uygulanır. Hasta işlemden birkaç saat sonra bir refakatçi eşliğinde evine dönebilir.

Elektrokonvülsif tedavi güvenli midir?

Modern anestezi ve izlem teknikleri sayesinde EKT, günümüzde oldukça güvenli bir tıbbi prosedür olarak kabul edilir. Riskleri, küçük bir cerrahi işlemle benzer düzeydedir.

EKT sonrası günlük yaşama ne zaman dönülür?

Hastaların genellikle işlem yapıldığı gün dinlenmeleri önerilir. Ertesi gün araba kullanmak gibi dikkat gerektiren aktiviteler dışında normal yaşamlarına dönebilirler.

Elektrokonvülsif tedavi kalıcı sonuç verir mi?

EKT, akut dönemde semptomları hızla ve etkili bir şekilde giderir. Ancak hastalığın tekrarlamasını önlemek için EKT sonrasında genellikle idame ilaç tedavisi veya devam seansları gibi ek tedaviler gerekebilir.