Dürtüsellik Nedir? Dürtüsellik Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Dürtü Nedir?

Dürtü, bir gereksinim ya da istek sonucu kişiyi belli bir davranışı yapmaya yönelten güçlü bir istektir. Örneğin açlık dürtüsü yemek yemeye, susama dürtüsü su içmeye yönlendirir. Kişi yaşamını dengeli şekilde sürdürebilmek için dürtülerini yönlendirebilmelidir. 

Psikolojide iki tür dürtü vardır; birincil ve ikincil dürtüler. Birincil dürtüler açlık, susuzluk, cinsellik, uykusuzluk gibi doğuştan gelen dürtüler. İkincil dürtüler ise sonradan öğrenilir.  

İkincil Dürtüler Nelerdir?

İkincil dürtüler başarı, onaylanma, sevgi görme gibi toplumsal ve duygusal ihtiyaçlardan kaynaklanan, sonradan öğrenilen dürtülerdir. İkincil dürtüler kişinin bulunduğu toplum ve çevresiyle şekillenir, bireyin benlik gelişiminde, motivasyonunda ve sosyal uyumunda önemli rol oynar. 

İkincil dürtüler şunlardır: 

• Başarı dürtüsü: Kişinin bir işi başarma, hedefe ulaşma ve takdir edilme isteğidir.
• Güç dürtüsü: Diğerleri üzerinde etki sahibi olma, karar verme ve yönlendirme arzusudur.
• Sevilme, onay alma ve ait olma dürtüsü: Toplum içinde kabul görme, sevgi ve onay alma ihtiyacıdır.
• Para dürtüsü: Para kazanma, mal edinme ve güvence oluşturma isteğidir. 
• Statü dürtüsü: Değer görmek, takdir edilmek ve toplumsal konum kazanmak isteğidir.

Birisine yardım etmek, sürekli yeni şeyler öğrenmek ve özgür olmak istemek de ikincil dürtülerin arasındadır.

Dürtüsellik Nedir?

Dürtüsellik, bir davranışı sonuçlarını düşünmeden yapmaktır. Bir davranış bozukluğu değil karakter yapısı ya da anlık bir tepki olabilir. Özellikle çocuk ve ergenlerde oldukça sık görülebilir. Çünkü çocuk ve ergenlerde beyindeki karar alma ve muhakemeden sorumlu bölgeler henüz tam gelişmemiş olabilir. Dürtüsellik yetişkinlikte de bazı durum ve koşullarda görülebilir. Ancak bir davranış kalıbına dönüştüyse, kişiye ve çevresine zarar verecek sonuçlar doğuruyorsa ya da bir sorundan kaynaklanıyorsa tedavi edilmesi gerekir. 

Çocuklarda Dürtüsellik

Beyinde frontal lobda bulunan ve karar verme, muhakeme ve davranış kontrolünden sorumlu bölgesi olan prefrontal korteks çocukluk döneminde henüz tam olarak gelişmemiştir. Bu nedenle çocuklar, davranışlarının sonuçlarını düşünmeden ani tepkiler verebilirler. Örneğin, ebeveyninin elini bırakıp aniden yola atlamak, söylememesi gereken bir sözü söylemek veya konuşma sırasında söz kesmek gibi dürtüsel davranışlar görülebilir.

Zaman zaman dürtüsel davranışların gözlenmesi gelişimsel açıdan normal kabul edilir. Ancak bu davranışlar sık tekrarlanıyorsa, çocuğun yaşına uygun değilse veya çevresindeki kişileri olumsuz etkiliyorsa, altta yatan nedenlerin değerlendirilmesi gerekir.

Yetişkinlerde Dürtüsellik

Yetişkinlerde zaman zaman dürtüsel davranışlar görülebilir. Ruh hali, kişilik özellikleri ve içinde bulunulan koşullar bu eğilimi artırabilir. Örneğin bunaldığı anda kontrolsüz alışverişe yönelmek, trafikte ani tepki göstermek ve riskli cinsel ilişkilerde bulunmak gibi dürtüsel davranışlar ortaya çıkabilir. Ancak dürtüsel davranışlar sıklaşıyor, kişi bu davranışlardan haz alıyor ve sonuçları kendisine ya da çevresine zarar veriyorsa, durum klinik açıdan ayrıntılı değerlendirme ve yakın takip gerektirir. Bu durumda bir klinik psikoloji uzmanından destek almak, tetikleyicileri belirlemek ve uygun baş etme yöntemlerini öğrenmek önemlidir.

Dürtüsellik Neden Olur?

Dürtüsellik; biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan çok boyutlu bir olgudur. Beyin işlevleri, nörokimyasal süreçler, kişilik özellikleri, öğrenilmiş davranış kalıpları ve sosyal çevre etkileşimi dürtüsel davranışların temelini oluşturabilir.

Biyolojik Nedenler

Dürtüselliğin en önemli biyolojik etkilerinden biri, prefrontal korteksin ve diğer beyin bölgelerinin dengesizliğidir. Bu bölge karar verme, planlama ve davranış kontrolünden sorumludur. Genetik yatkınlık, nörotransmitter dengesizlikleri gibi faktörler de dürtüselliği etkileyebilir.

Dürtüselliğe neden olabilecek biyolojik faktörler şunlardır:

• Prefrontal korteks işlev bozukluğu: Karar verme ve davranışları engelleme mekanizmalarının zayıflaması.
• Nörotransmitter dengesizlikleri: Serotonin düşüklüğü ve/veya dopamin dengesizlikleri de dürtüselliğe neden olabilir. Serotonin düşüklüğü, dürtüsel saldırganlık ve kontrol kaybı ile ilişkilidir. Dopamin dengesizliği ise ani haz arayışı ve riskli davranışları artırır.
• Beyin lezyonları: Frontal lob veya prefrontal korteksteki hasarlar dürtüsel davranışları tetikleyebilir.
• Genetik yatkınlık: Dürtüsel eğilimler ve dürtü kontrol bozuklukları kalıtsal özellik gösterebilir.

Kişilikten Kaynaklı Nedenler

Dürtüsellik kişinin düşünme biçimi, duygularını kontrol etme yeteneği ve geçmiş tecrübelerinden kaynaklanabilir. Uygunsuz bir davranışı durdurma becerisinin az olması, kısa vadeli hazları uzun vadeli kazançlara tercih etme ve çocukluktan gelen her istediğini hemen elde etme alışkanlıkları da dürtüselliğe zemin hazırlayabilir. 

Sosyal ve Çevresel Nedenler

Dürtüsellik sadece bireysel değil, aynı zamanda çevresel bir süreçtir. Sosyal çevre, aile yapısı ve toplumsal değerler bu davranışların şekillenmesinde önemli rol oynar.

Sosyal ve çevresel faktörler aşağıdaki gibi olabilir: 

• Aile ortamı: Sınırların belirgin olmadığı, disiplinin zayıf veya aşırı olduğu ailelerde dürtüsel davranışlar daha sık görülür.
• Çocukluk travmaları: Özellikle duygusal ihmal veya istismar, dürtü kontrolünü zayıflatabilir.
• Toplumsal değerler: Ani karar vermeyi, risk almayı veya başarıyı hızlı elde etmeyi ödüllendiren kültürel yapılar dürtüselliği besleyebilir.
• Madde kullanımı: Alkol, uyarıcılar veya bazı ilaçlar nörolojik kontrol mekanizmalarını baskılayarak dürtüsel eylemleri artırabilir.

Psikolojik Nedenler

Dürtüsellik birçok psikiyatrik bozukluğun belirtisi veya bileşeni olarak ortaya çıkabilir. Bu hastalıklar ya da bozukluklar beynin karar alma mekanizmasını etkileyerek dürtüselliğe zemin hazırlayabilir.

Dürtüsellikle ilişkili rahatsızlık ve bozukluklar şunlar olabilir: 

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)
• Bipolar bozukluk (özellikle manik dönemlerde)
• Borderline kişilik bozukluğu
• Antisosyal kişilik bozukluğu
• Madde kullanım bozuklukları
• Yeme bozuklukları (özellikle tıkınırcasına yeme)
• Depresyon ve anksiyete bozuklukları

Dürtüsellik Belirtileri Nelerdir?

Dürtüsellik belirtileri kişiden kişiye ve altta yatan sebebe göre değişiklik gösterebilir. En yaygın dürtüsellik belirtisi ani kararlar almak ve bu kararları sonunu düşünmeden uygulamaya koymaktır.

Dürtüsellik belirtileri aşağıdaki gibidir:

• Kontrolsüz ve yüksek öfke nöbetleri
• Ani karar almak ve kararları aniden değiştirmek
• Başkalarının sözünü kesmek
• Riskli cinsel birliktelikler
• Dikkatin kolaylıkla dağılması ve odak problemleri
• Düşünmeden para harcamak

Düşünmeden ve sonucunu ön görmeden yapılan çoğu davranış dürtüsellik örneği olabilir. Ancak dürtüsellik yalnızca negatif değil pozitif olarak da ortaya çıkabilir. 

Pozitif dürtüsellik örnekleri şunlardır: 

• Kriz anında hızlı müdahale etmek 
• Yaratıcı fikirleri hemen hayata geçirmek
• Korkusuzca yeni fırsatları denemek

Dürtüsellik Testi ve Tanısı

Kişinin dürtüsellik özelliklerini ölçmek için psikiyatrist ya da klinik psikolog tarafından klinik değerlendirme yapılması gerekir. Dürtüsellik kendi başına bir hastalık değil, başka hastalıkların belirtisi ya da kişinin davranış kalıbı olabilir. 

Dürtüsellik testi ve tanı yöntemleri şunlardır: 

• Klinik değerlendirme: Uzman, kişinin geçmiş davranışlarını, karar alma biçimini, öfke kontrolünü, risk alma eğilimini ve sabırsızlık düzeyini değerlendirir. Görüşmede genellikle hem kişiyle hem de yakın çevresiyle konuşulur.
• Barratt Dürtüsellik Ölçeği): En yaygın kullanılan dürtüsellik ölçeğidir. Dikkatsel, motor ve planlama dürtüselliğini ölçer.
• UPPS Dürtüsel Davranış Ölçeği: Dürtüselliği duygusal ve bilişsel bileşenlere ayırarak değerlendirir.

Dürtüsellik Tedavisi

Dürtüsellik tedavisinde amaç kişinin dürtü kontrolünü güçlendirmektir. Tedavi planı, altta yatan sebebe göre değişiklik gösterir. Genel olarak psikoterapiye başvurulur ve onaylı bir ilaç tedavisi yoktur, ancak özellikle beyin kimyasında dengesizlik olduğu durumlarda çeşitli ilaçların dürtü düzenleyici etkiler gösterdiği görülmüştür. Dürtü kontrol bozukluğu ya da DEHB gibi durumlarda duygudurum düzenleyiciler veya bazı antidepresanlar önerilebilir. 

Dürtüsellik İlaçsız Tedavi

Kişinin dürtülerini kontrol etmesini sağlamak için Diyalektik ve Davranışçı Terapi türleri en etkili yöntemlerdendir. 

• Diyalektik Davranışçı Terapi: Özellikle borderline kişilik bozukluğu ve kendine zarar verme davranışları gösteren kişilerde etkilidir. Kişiye duygularını tanıma, dürtüsel eylemleri fark etme ve kontrol etme becerisi kazandırır.
• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): BDT, kişinin olumsuz düşünce kalıplarını fark ederek yerine daha sağlıklı düşünme ve davranma biçimleri geliştirmesini sağlar.

Dürtüsellik ve Dürtü Kontrol Bozuklukları Arasındaki Fark Nedir?

Dürtüsellik kişinin anlık karar vermesi ve sonunu düşünmeden davranmasıdır. Dürtüsellik kişinin mizacında kaynaklı olabilir ve tedavi edilmesi gerekmeyebilir. Ancak, dürtü kontrol bozukluk kişinin kendine ve etrafa zarar verecek şekilde dürtüsel hareket etmesidir. Aslında dürtü kontrol bozukluğu dürtüselliğin ilerlemiş bir hastalık halidir. 

Dürtü kontrol bozukluğu olan kişiler yaptıkları davranıştan sonra kısa rahatlama hisseder ancak dürtüsel davranan kişilerde bu durum her zaman gözlemlenmeyebilir. Benzer şekilde, dürtü kontrol bozukluğu olan kişilerin davranışlarının kendilerine ve çevrelerine zarar verme olasılığı dürtüselliğe göre daha yüksektir. 

Dürtüsellik Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Dürtü Ne Demek?

Dürtü, bireyi bir ihtiyacı gidermek veya bir hedefe ulaşmak için harekete geçiren içsel bir güdüdür. Örneğin açlık dürtüsü yemek yemeye, susuzluk dürtüsü su içmeye yönlendirir.

Cinsel Dürtü Nedir?

Cinsel dürtü, üreme ve yakınlık isteğiyle ortaya çıkan biyolojik bir gereksinimdir. Hormonal ve psikolojik etkenlerin etkisiyle bireyi cinsel davranışlara yönlendiren doğal bir istektir.

Dürtüsellik Ne Demek​?

Dürtüsellik, bir davranışı sonuçlarını düşünmeden, anlık tepkilerle yapma eğilimidir. Bu durum bazen kişilik özelliği olabilir, bazen de ruhsal bozukluklarla ilişkili görülebilir.

Dürtüsellik İlaçları Nelerdir?

Dürtüselliği doğrudan tedavi eden özel bir ilaç yoktur ancak duygudurum düzenleyiciler, bazı antidepresanlar ve dikkat eksikliği tedavisinde kullanılan ilaçlar kontrolü destekleyebilir.

Üstün Zeka Ve Dürtüsellik Arasında İlişki Var mı?

Üstün zekalı bireylerde yoğun merak ve hızlı düşünme dürtüselliği artırabilir. Ancak bu durum her zaman olumsuz değildir; yaratıcılık ve problem çözme becerilerini de güçlendirebilir.

Barratt Dürtüsellik Ölçeği​ Nedir?

Barratt Dürtüsellik Ölçeği, dürtüselliğin dikkat, motor ve planlama boyutlarını değerlendiren psikometrik bir testtir. Klinik psikologlar tarafından kişinin dürtü kontrol düzeyini ölçmek için uygulanır.

Dürtüsellik Nasıl Tedavi Edilir​?

Dürtüsellik tedavisinde psikoterapi temel yöntemdir. Diyalektik Davranışçı Terapi ve Bilişsel Davranışçı Terapi dürtü kontrolünü artırmada etkili yaklaşımlardır.