Yazı İçeriği

Hiperventilasyon Nedir?

Hiperventilasyon, normalden hızlı ve derin nefes alıp vermenin sonucu kişinin nefes alışveriş ritminin bozulmasıyla ortaya çıkan bir solunum bozukluğudur. Normal koşullarda solunum, oksijen alımı ve karbondioksit atılımı arasında hassas bir denge sağlar ancak hiperventilasyonda akciğerlere aşırı miktarda oksijen girer ve kandaki karbondioksit seviyesi hızla düşer. Bu durum kanın pH dengesini bozarak baş dönmesi, el ve ayaklarda karıncalanma, nefes darlığı hissi, göğüs ağrısı ve bayılma gibi durumlara yol açabilir. 

Astım, yüksek ateş, yoğun egzersiz yapmak gibi fiziksel nedenleri olabileceği gibi panik atak ve kaygı bozuklukları gibi psikolojik faktörler de hiperventilasyona neden olabilir. 

Hiperventilasyon Neden Olur?

Nefes alışverişinin dengesini bozacak her psikolojik, metabolik ya da fiziksel durum hiperventilasyona neden olabilir. Psikoloji kaynaklı durumlarda en yaygın görülen tetikleyiciler panik atak ve anksiyetedir. Bu durumlarda farkında olmadan nefes alışverişi hızlanır ve karbondioksit seviyesi hızla düşer. 

Fiziksel ya da metabolik nedenlere bağlı gelişen hiperventilasyon ise altta yatan hastalığın bir belirtisi olarak ortaya çıkabilir. Yoğun egzersiz ya da yüksek rakım gibi çevresel etmenlerden kaynaklı hiperventilasyon ise herkeste görülebilir ve kısa sürer. 

Hiperventilasyona neden olan yaygın durumlar şunlardır: 

  • Psikolojik hastalıklar
  • Solunum yolu hastalıkları
  • Metabolik faktörler
  • Fiziksel zorlanma ve çevresel faktörler

Psikolojik Hastalıklar

Panik atak, anksiyete ve stres kaynaklı durumlar hiperventilasyona neden olabilir. Çünkü bu gibi durumlarda, vücut alarm moduna geçerek kalp atışlarını hızlandırır, kasları uyarır ve nefes alma hızını artırır. Kişi daha hızlı ve derin nefes almaya başlayınca kandaki karbondioksit seviyesi hızla düşerek hipokapni denilen duruma neden olur, beyin damarları daralır ve baş dönmesi, sersemlik, ellerde-ayaklarda karıncalanma gibi belirtiler ortaya çıkar. O anda kişi nefes alamadığını zannederek korkar ve daha hızlı nefes almaya çalışır, bu da nefesini daha da hızlandırarak kısır döngüye sebep olur. 

Solunum Yolu Hastalıkları

Özellikle akciğerlerin oksijen ve karbondioksit alışverişini bozduğu solunum hastalıklarında vücut daha fazla oksijen almak ya da karbondioksiti uzaklaştırmak için solunum hızını artırır, bu da hiperventilasyona neden olabilir. 

Hiperventilasyona neden olabilecek solunum rahatsızlıkları aşağıdaki gibidir: 

  • Astım ve KOAH: Bu hastalıklarda hava yolları daralır ve oksijenin akciğerlere ulaşması zorlaşır. Kişi daha derin ve hızlı nefesler alarak bu açığı kapatmaya çalışır ve hiperventilasyon ortaya çıkabilir.
  • Zatürre: Zatürrede akciğer dokusunda iltihap oluştuğu için oksijenin kana geçişi zorlaşır ve vücut nefes hızını artırır. 
  • Akciğer embolisi: Emboli sırasında akciğer damarında pıhtı tıkanır, kanın oksijenlenmesi bozulur ve vücut bunu telafi etmek için hızlı nefes alır.
  • Pulmoner fibrozis veya akciğer dokusunu sertleştiren hastalıklar: Akciğerlerin genişleme kapasitesi azaldığından kişi daha sık nefes alarak oksijen ihtiyacını karşılamaya çalışır.

Metabolik Faktörler

Vücudun metabolizması bozulduğunda veya hızlandığında, hücrelerin oksijen ihtiyacı artar ve karbondioksit üretimi değişir. Bu dengenin bozulması beyne daha fazla nefes alma sinyali gönderir ve kişi farkında olmadan hiperventilasyona girer. Sepsis, diyabet ve yüksek ateş gibi durumlar hiperventilasyona neden olabilir. 

Fiziksel Zorlanma ve Çevresel Faktörler

Yoğun efor sırasında kasların artan oksijen ihtiyacı ve karbondioksit üretimi, solunum hızını yükseltir. Benzer şekilde, yüksek rakımda oksijenin azalması ya da kapalı ve havasız ortamlarda bulunmak gibi çevresel koşullar da vücudu daha hızlı nefes almaya yönlendirir ve bu da hiperventilasyona yol açabilir. Ancak, bu durumdaki belirtiler genellikle geçicidir ve etken ortadan kalkınca kendiliğinden düzelir. 

Hiperventilasyon Belirtileri Nelerdir?

Hiperventilasyon sendromu, kandaki karbondioksit seviyesinin düşmesine yol açarak baş dönmesi, sersemlik, ellerde ve dudaklarda karıncalanma gibi belirtilere neden olur. 

Hiperventilasyon belirtileri şunlardır: 

  • Baş dönmesi ve sersemlik hissi
  • Ellerde, dudaklarda ve yüzde karıncalanma veya uyuşma
  • Fazla nefes alınmasına rağmen nefes darlığı hissi
  • Göğüste sıkışma ya da ağrı
  • Kalp çarpıntısı (taşikardi)
  • Aşırı kaygı, panik hissi
  • Üşüme veya terleme
  • Kaslarda spazm ya da kramp
  • Bilinç bulanıklığı veya bayılma hissi
  • Ağız kuruluğu
  • Baş ağrısı

Bu belirtiler genellikle kısa süreli ve hızlı gelişir. Hiperventilasyon, çoğunlukla anksiyete veya panik atak sırasında görülse de bazı tıbbi durumlarda da ortaya çıkabilir.

Hiperventilasyon Nasıl Geçer?

Hiperventilasyon, altta yatan sorunun tedavisi ya da çözümüyle geçebilir. Örneğin astım, Koah gibi fiziksel hastalıklar ya da panik atak gibi ruhsal durumların tedavisi, hiperventilasyon ataklarını kontrol altına almayı sağlayabilir. Aynı şekilde, çevresel ya da fazla efor harcamak gibi etkenlerden kaynaklı durumlarda ise yaşam tarzı değişiklikleri ya da etkeni ortadan kaldırmak gibi çözümlere başvurulabilir. 

Hiperventilasyon Atağı Sırasında Ne Yapılır?

Hiperventilasyon atağı, ani başlayan ve kısa süren ancak yoğun belirtilerle kendini gösteren bir durumdur. Ataklar sırasında nefes alışverişin kontrol altına almak için nefes teknikleri gibi yöntemler kullanılabilir. 

  • Nefesi yavaşlatma: Hiperventilasyon hızlı nefes alıp verme durumu olduğu için atak sırasında amaç nefesi yavaşlatmaktır. Bunun için burundan derin nefes alıp, birkaç saniye tutup sonra ağızdan verilebilir.
  • Dudak büzme yöntemi: Nefes burundan alınır ve verirken dudaklar mum üfler gibi yapılarak ağızdan verilir. Bu sırada karnı kullanarak diyafram nefesi alabilmek rahatlamaya daha fazla yardımcı olabilir.
  • Dikkati dağıtma: Atak sırasında nefese değil çevredeki objelere odaklanmak, 100’den geriye saymak gibi yöntemlere başvurulabilir. 
  • Rahatlama: Atak sırasında dar kıyafetler varsa onları çıkarmak ya da gevşetmek, dik pozisyonda oturup omuzları rahatlatmak, daha sakin bir ortama geçmek gibi rahatlamaya yönelik hareketler yapılabilir. 

Hiperventilasyon Hakkında Sıkça Sorulan Sorular 

Hiperventilasyon Ne Demek?

Hiperventilasyon hızlı ve derin nefes alma sonucu nefes alışveriş düzeninin bozularak kandaki karbondioksit oranının ani düştüğü durumdur. El ve ayaklarda uyuşma, yüzde karıncalanma, nefes darlığı gibi belirtilere neden olur. 

Hiperventilasyon Sendromu Nedir?

Hiperventilasyon sendromu solunum yolları hastalıkları gibi fiziksel ya da anksiyete ya da panik atak gibi psikolojik durumlardan kaynaklanan, dengesiz ve hızlı nefes alıp verilen bir solunum rahatsızlığıdır.

Hiperventilasyon Atağı Nasıl Önlenir?

Atak sırasında nefes alışverişin kontrol altına almak ve yavaşlatmak için burundan nefes alma, nefesi kısa bir süre tutma ve sonrasında dudakları büzerek nefes alma gibi yöntemler uygulanabilir. Sakin bir ortama geçmek, nefese değil çevreye odaklanmak ve rahat bir pozisyonda oturarak vücudu gevşetmeye çalışmak da atağın şiddetini hafifletebilir.

Hiperventilasyon Nasıl Durdurulur?

Hiperventilasyon sırasında nefesi kontrol altına almak yapılması gereken ilk hamledir. Dikkati dağıtacak bir şeye odaklanmak ve sakin bir yere geçmek de atağı durdurmaya yardımcı olabilir. Rahatsızlığın tamamen geçmesi için altta yatan nedenin tedavi edilmesi gerekir.

Hiperventilasyon Ne Kadar Sürer?

Eğer hiperventilasyon çevresel etmenlerden ya da fazla efor harcamaktan kaynaklıysa birkaç dakika içinde geçer, ancak altta yatan başka bir sebep varsa ve kronikleşmişse uzun süre tekrarlayabilir.

Hiperventilasyon Tehlikeli midir?

Hiperventilasyon eğer yoğun egzersiz ya da yüksek rakım gibi etkenler sonucu ortaya çıkarsa tehlikeli değildir, ancak kalp krizi belirtileriyle benzer özellikler gösterebildiği için ilk kez yaşandığında ya da belirtiler şiddetli ve geçmiyorsa  bir doktora başvurmak gerekir.

Hiperventilasyon Sonucu Ne Olur?

Hiperventilasyon sonucu kişinin el ve ayaklarında spazmlar, yüzde karıncalanma, ağız kuruluğu ve bayılma hissi oluşabilir. Düzensiz nefes alışverişi sonucu hızlı nefes alıp vermeye rağmen nefes darlığı da en sık görülen belirtilerden biridir.

Hiperventilasyon İçin Hangi Doktora Gidilir?

Hiperventilasyon için altta yatan sebebe göre psikiyatri, göğüs hastalıkları ya da kardiyoloji uzmanına gidilebilir. Ancak tanısı konmuş herhangi bir hastalığı olmayan ya da başka hastalıklardan şüphelenen kişiler öncelikle göğüs hastalıkları uzmanına daha sonra hekimin yönlendirmesiyle psikiyatri ya da kardiyoloji bölümüne gidebilir.