El Mantarı Nedir? Elde Mantar Neden Olur?
El mantarı, dermatofit ve kandida adı verilen mantar cinslerinin yol açtığı bulaşıcı bir deri hastalığı enfeksiyonudur. Deride kızarıklık, pul pul dökülmeler, kaşıntı ve çatlaklar el mantarı belirtileri arasında bulunur.
El mantarının gelişiminde bireysel ve çevresel faktörler önemli bir rol oynar. Yaygın bulunan mantar mikropları kalabalık, nemli alanlarda var olurken aynı zamanda bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerde de üreme imkânı sağlar. El mantarından korunmak için kişisel eşyaların paylaşılmaması oldukça önemlidir.
El Mantarı (Tinea Manuum) Nedir?
El mantarı (Tinea Manuum), ellerde kızarıklık, kaşıntı ve döküntü gibi belirtilerle ortaya çıkan, bulaşıcı ancak tedavi edilebilen bir cilt hastalığıdır. Çoğunlukla bir elde görülür ancak diğer ele ya da vücudun diğer bölgelerine yayılma riski de bulunur.
El Mantarı Nasıl Bir Hastalıktır?
El mantarı; deride yaşayan mantar mikroorganizmalarının çoğalarak enfeksiyona yol açtığı bir cilt hastalığıdır. En sık avuç içi, parmak araları ve elin üst kısımlarında ortaya çıkar. Nemli ortamlarda bulunan kişilerde, ellerini sık yıkayanlarda ya da deterjan gibi kimyasallara maruz kalan bireylerde daha sık görülür.
El Mantarı Hangi Durumlarda Görülür?
El mantarı genellikle cildin nemli, tahriş olmuş ya da hijyen açısından riskli koşullarda bulunduğu durumlarda ortaya çıkar. El mantarının görülme ihtimalini artıran durumlardan bazıları şunlardır:
- Çok sık su ve sabunla temas
- Kimyasallara maruz kalma
- Nemli ortamlar
- Ayak mantarı varsa ellerde temas yoluyla
- Bağışıklık sisteminin zayıf olması
- Hijyen eksikliği
- Egzama gibi diğer cilt rahatsızlıkları
- Mantar enfeksiyonu taşıyan kişilerle temas
- Islak ortamlarda çalışanlar
- Yetersiz kurulanmış eller
El Mantarının Nedenleri Nelerdir?
Genellikle avuç içi, parmak araları ve bazen de elin üst yüzeyinde görülen el mantarı genellikle cilt bariyerinin zayıfladığı ve ellerin uzun süre nemli kalması durumunda gelişir. El mantarı nedenleri şöyledir:
- Mantar bulunan kişiye doğrudan temas
- Ayak mantarının ele bulaşması
- Ellerin sürekli nemli kalması
- Kimyasal maddelere maruz kalmak
- Vücut direnci düşük bireylerde bağışıklık sisteminin zayıf olması
- Ciltte bulunan mevcut hastalıklar
- Kişisel hijyenin yetersiz kalması
- Ortak kullanım alanları
Hijyen Eksikliği ve Kişisel Bakım
Hijyen eksikliği ve kişisel bakım yetersizliği el mantarının en önemli risk faktörlerinden biridir. Eller yeterince temizlenmediğinde ya da yıkandıktan sonra tam kurulanmadığında cilt yüzeyinde nemli ve mikroorganizmalar için uygun bir ortam oluşturur. Bu durum mantar sporlarının cilde yerleşmesini ve çoğalmasını kolaylaştırır.
Kişisel bakıma özen göstermeyen bireylerde ortak havlu, sabun ya da eldiven kullanımı gibi alışkanlıklar da enfeksiyonun bulaşma riskini artırır. Hijyen alışkanlıkları oluşturup cilt sağlığını korumak için düzenli el temizliği yapmak, kimyasal ürünlerden sonra nemlendirici kullanmak ve kişisel eşyaları paylaşmamak mantar riskini düşürür.
Nemli ve Sıcak Ortamlara Maruz Kalmak
Mantar sıcak ve nemli ortamlarda hızla çoğalabildiği için bu tür ortamlar enfeksiyonun gelişmesi için ideal bir zemin oluşturur. Ellerin uzun süre ıslak kalması, nemli eldiven kullanımı, terleme ya da sıcak iklimde yeterince havalandırılmayan alanlarda çalışmak da mantar riskini artırır.
Ortak Kullanılan Eşyalarla Temas
Havlu, sabun, eldive gibi sık temas edilen eşyalar mantar sporları taşıyabilir. Özellikle toplu yaşam alanlarında hijyenin yeterince sağlanmadığı ortamlarda mantar enfeksiyonu riski artabilir. Kişisel eşyaların paylaşılmaması ve ortak kullanılan eşyaların düzenli dezenfekte edilmesi bu tür bulaşmaları önleyebilir.
Ayak Mantarı veya Vücut Mantarı ile Temas
Ayak mantarı veya vücut mantarı ile temasta bulunmak el mantarının gelişmesinde sık karşılaşılan bir durumdur. Aynı kişide başka bir bölgede mevcut olan mantar enfeksiyonu ellerle temas yoluyla bulaşabilir. Kişi ayak mantarı olan bölgeye dokunduktan sonra ellerini dezenfekte etmezse mantar sporları ele geçerek bölgede yeni bir enfeksiyona neden olabilir.
Bağışıklık Sisteminin Zayıflaması
Bağışıklık sisteminin zayıf olması eldeki mantar enfeksiyonu dahil birçok farklı hastalığa yakalanma riskini artırır. Vücut mantar gibi mikroplarla savaşarak ciltte yerleşmelerini engeller. Bağışıklık sistemi zayıf olduğunda bu koruyucu mekanizma yeterli savaşı sağlayamaz.
El Mantarı Belirtileri Nelerdir?
El mantarı belirtileri genellikle yavaş başlar ve zamanla belirginleşir. Ciltte oluşan değişiklikler rahatsızlık verir ve günlük yaşamı olumsuz yönde etkileyebilir. El mantarının belirtileri şunlardır:
- Ciltte kuruluk ve pul pul dökülme
- Kaşıntı ve yanma hissi
- Cilt kızarıklığı ve tahriş
- Kalınlaşmış, sertleşmiş deri
- Kabuklanma veya kepeklenme görünümü
- Su dolu küçük kabarcıklar
Kaşıntı ve Yanma Hissi
El mantarı belirtileri arasında kaşıntı ilk sırada geldi. Enfeksiyonun başladığı bölgede hafif bir kaşıntı daha sonra yoğun bir hâl alabilir. Yanma hissi de cilt yüzeyinin iltihaplanmasına veya çatlakların oluşmasına bağlı olarak gelişir. Sıcak havalarda terledikçe ya da suyla temas sonrası bu şikayetler artabilir.
Ciltte Kızarıklık ve Pullanma
Mantar enfeksiyonları cilt yüzeyine yerleşip çoğaldığında cildin doğal yapısını bozar ve iltihaplı bir yapı oluşturarak avuç içlerinde, parmak aralarında, elin üst kısımlarında kızarma ve tahriş olmuş alanlar şeklinde kendini gösterir.
Deri pullanması ise cilt hücrelerinin normalden hızlı dökülmesiyle ortaya çıkar. Kızarıklıkla birlikte ince, kuru deri tabakaları görülür.
Deride Çatlama ve Kabuklanma
Mantar, cildin doğal nem dengesini bozarak kuruluğa neden olur. Bu durum zamanla derinin esnekliğini kaybetmesine ve çatlamasına yol açar. Çatlayan bölgeler bazen kanayabilir veya enfeksiyona açık hâle gelir, bu da ağrı ve yanma hissini artırabilir.
Kabuklanma ise cilt yüzeyinde kalın, sertleşmiş tabakalar oluşturabilir. Hem estetik rahatsızlık yaratır hem de tedavi edilmezse enfeksiyonun daha derin tabakalara ilerlemesine neden olabilir.
Ciltte Kalınlaşma ve Kuruma
Mantar cildi sürekli tahriş ettiği için zamanla deri kendini korumak amacıyla kalınlaşır. Kuruluk ise cildin nem dengesinin bozulması sonucu oluşur. deri pul pul dökülebilir, sertleşebilir ve esnekliğini kaybederek çatlamaya yatkın hale gelir.
El Mantarı Nasıl Bulaşır?
El mantarı bulaşıcı bir enfeksiyon olup doğrudan ya da dolaylı yollarla kolayca yayılabilir. Mantar sporları deri üzerinde uzun süre canlı kalabildiğinden ötürü çeşitli yollarla bir kişiden diğerine veya vücudun farklı bölgelerine bulaşabilir. El mantarının bulaşıcılık yolları şöyledir:
- Doğrudan temasla bulaşma
- Nemli ve hijyensiz ortamlar
- Ayak ve vücut mantarlarından ele geçiş
- Ortak kullanılan eşyalar
- Doğrudan temas
Doğrudan Temas ile Bulaşma
Doğrudan temas el mantarının en sık bulaşma şeklidir. Enfekte olmuş ciltle veya mantar taşıyan kişinin vücudundaki başka bir bölgeyle el teması yapılması mantarın sağlıklı deriye geçmesine yol açar. Bu temas sırasında eller yıkanmazsa veya hijyen sağlanamazsa mantar kolayca yerleşip enfeksiyona neden olur.
Dolaylı Temas ve Eşya Kullanımı
Dolaylı temas ve eşya kullanımı el mantarının bulaşmasında etkili bir rol oynar. Mantar, enfekte kişinin kullandığı havlu, sabun, eldiven, kapı kolu veya spor ekipmanları gibi ortak eşyaların yüzeyinde uzun süre canlı kalabilir. Bu tür eşyalarla temas eden sağlıklı kişiler mantarı ellerine alarak kendilerine enfeksiyon bulaştırabilir.
El Mantarı Nasıl Teşhis Edilir?
El mantarının teşhisi dermatolojik değerlendirme ile belli olur. Ciltteki tipik belirtiler, lezyonların görünümü ve bireyin şikayetleri göz önünde bulundurularak tanı belirlenir. Kesin teşhis için bazı durumlarda doktor laboratuvar testleri isteyebilir.
Bu testler arasında cilt kazıntısının mikroskobik incelenmesi, mantar kültürü veya dermatoskopik değerlendirme yer alır. Test yöntemleri ile mantar türü belirlenebilir ve uygun tedavi planlanabilir.
Fiziksel Muayene
El mantarının teşhisinde fiziksel muayene dermatoloji doktoru tarafından belirtileri gözle ve elle kontrol etmesi ile gerçekleştirilir. Muayene sırasında hastanın şikayetleri, ne zamandır devam ettiği ve benzer şikayetlerin başka bölgelerde olup olmadığı da sorgulanır. Fiziksel muayene, çoğu vakada tanıyı koymak için yeterlidir ancak gerektiğinde laboratuvar testleri de istenebilir.
Laboratuvar Testleri (KOH Testi)
Laboratuvar testleri, el mantarının kesin teşhisi için fiziksel muayeneyi tamamlayıcı niteliktedir. En sık kullanılan testlerden biri KOH testidir (Potasyum Hidroksit incelemesi). Bu testte enfekte olan cilt bölgesinden kazıntı örneği alınır ve potasyum hidroksit solüsyonu ile mikroskop altında incelenir.
KOH testi, mantar hücrelerinin görülmesini kolaylaştırır ve böylece doktor enfeksiyonun gerçekten mantara bağlı olup olmadığını ayırt edebilir.
El Mantarı Nasıl Tedavi Edilir?
El mantarı tedavisi, enfeksiyonun şiddetine ve yayılımına göre değişir. Tedavinin amacı mantarları ortadan kaldırmak, belirtileri hafifletmek ve tekrarını önlemektir. Tedavi genellikle topikal (cilde sürülen) veya gerektiğinde sistemik (ağız yoluyla alınan) antifungal ilaçlarla yapılır.
Antifungal Kremler ve Merhemler
Antifungal kremler ve merhemler mantarların ciltte çoğalmasını durdurarak enfeksiyonu kontrol altına alır. Hafif ve erken evrede olan el mantarı vakalarında genellikle tek başına yeterli olur.
Eldeki mantara iyi gelen kremler genellikle günde 1–2 kez, temiz ve kuru cilde ince bir tabaka halinde uygulanır. Belirtiler geçse bile ilacın doktorun önerdiği süre boyunca kullanılması tavsiye edilir.
Antifungal Oral İlaç Tedavisi
Antifungal oral ilaç tedavisi el mantarının yaygın, dirençli ya da topikal kremlere yanıt vermeyen durumlarında uygulanır. Oral ilaçlar ağız yoluyla alınarak kan dolaşımına geçer ve mantarın bulunduğu dokulara ulaşarak enfeksiyonu içeriden tedavi eder.
İlaçlar karaciğer üzerinden metabolize edildiği için uzun süreli kullanımlarda karaciğer fonksiyonlarının izlenmesi gerekebilir. Oral antifungal ilaçlar kullanımı mutlaka doktor kontrolünde olmalıdır.
Evde Uygulanabilecek Yöntemler
El mantarında evde uygulanabilecek yöntemler hafif vakalarda destekleyici rol oynayabilir ancak asla tıbbi tedavinin yerine geçmemelidir. Bu yöntemler belirtileri hafifletmek ve enfeksiyonun yayılmasını önlemek için yardımcı olabilir. El mantarı için evde bakım yöntemleri şöyledir:
- Parfümsüz ve alerjen içermeyen nemlendiriciler ile düzenli şekilde cildi nemlendirmek
- Kişisel eşyaları ayırmak
- Çalışırken veya temizlik sırasında kimyasallarla temasın önüne geçmek için içi pamuklu eldivenler kullanmak
- Sirkeli su ile eli kısa süreli arındırmak
- Her yıkamadan sonra elleri iyice kurulamak
El Mantarından Korunmak için Ne Yapmalı?
Mantar enfeksiyonlarından korunma için ellerin her zaman temiz ve kuru tutulması gerekir. Ortak havlu, eldiven gibi eşyaların kullanılmaması, kimyasal maddelerle temas eden cildin korunması ve cilt kuruluğunun nemlendiricilerle önlenmesi önemlidir. Ayrıca ayak mantarı gibi diğer mantar enfeksiyonları varsa mutlaka tedavi edilmeli ve hijyen kurallarına her ortamda dikkat edilmelidir.
El Hijyeni Nasıl Sağlanmalı?
El hijyeni sağlamak için eller düzenli olarak su ve sabunla en az 20 saniye yıkanmalıdır. Yıkama sonrasında eller mutlaka temiz bir havluyla veya kağıt havluyla iyice kurulanmalı, nemli bırakılmamalıdır. Dışarıda sabun ve su bulunmuyorsa alkol bazlı el antiseptiği de kullanılabilir.
Kimyasal maddelerle çalışırken koruyucu eldiven giyilmeli, eldiven çıkarıldıktan sonra da eller yıkanmalıdır. Tırnaklar kısa ve temiz tutulmalı ve ciltte oluşabilecek çatlaklar nemlendirici ile korunmalıdır.
Ortak Eşya Kullanımından Kaçınmak
El mantarından korunmak için ortak eşya kullanımından kaçınmak oldukça önemlidir. Havlu, sabun, eldiven, makas gibi kişisel bakım ürünlerinin başkalarıyla paylaşılması mantar sporlarının cilde bulaşmasına neden olabilir. Her bireyin kendi kişisel eşya kullanımı sağlaması ve ortak alanlarda hijyen kurallarına dikkat etmesi bulaşmayı önlemenin etkili yollarındandır.
Ellerin Nemden Korunması
Ellerin uzun süre ıslak veya nemli kalması mantarların çoğalması için uygun bir ortam oluşturur. Bu nedenle eller yıkandıktan sonra mutlaka iyice kurulanmalı, özellikle parmak aralarında nem kalmamasına dikkat edilmelidir. Temizlik bulaşık veya suyla temas gerektiren işlerde ise içi pamuklu koruyucu eldivenler kullanılmalı, terlemeyi önlemek için eldiven uzun süre takılmamalıdır.
El Mantarı ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular
El mantarı bulaşıcı mıdır?
El mantarı bulaşıcı bir hastalıktır. Doğrudan cilt teması veya mantar sporlarının bulunduğu ortak eşyalar yoluyla kolayca yayılabilir.
El mantarı kendi kendine geçer mi?
Bazen hafif vakalarda kendi kendine iyileşme olabilir ancak çoğunlukla tedavi gerektirir. Tedavi edilmediğinde mantar enfeksiyonu kronikleşebilir ve yayılabilir.
El mantarı için evde uygulayabileceğim yöntemler nelerdir?
Ellerin sık sık yıkanması ve iyice kurulanması önemlidir. Doğal antifungal etkisi olan çay ağacı yağı veya elma sirkesi gibi maddeler seyreltilerek kullanılabilir. Bu yöntemler tıbbi tedavinin yerine geçmez destek amaçlıdır.
El mantarı ne kadar sürede iyileşir?
Tedaviye bağlı olarak iyileşme süresi genellikle 2- 4 hafta arasında değişir. Kremler düzenli kullanılırsa belirtiler hızlı gerileyebilir. Ancak tedavi yarım bırakılırsa mantar tekrar edebilir.
El mantarı başka bölgelere yayılır mı?
El mantarı vücudun diğer bölgelerine yayılabilir. Ayak mantarı gibi başka mantar enfeksiyonları varsa bulaşma riski artar.
El mantarına iyi gelen kremler hangileridir?
Klotrimazol, terbinafin, mikonazol içeren antifungal kremler sıkça kullanılır. Bu kremler mantarın büyümesini engeller ve enfeksiyonu geriletir. Doktor tavsiyesiyle kullanılması en doğrusudur.
Eldeki mantar enfeksiyonu tekrar eder mi?
El mantarı tedavi edilmez veya tedavi yarım bırakılırsa mantar enfeksiyonu tekrarlayabilir.
El mantarı için hangi doktora gidilir?
El mantarı için öncelikle bir dermatoloji uzmanına başvurulmalıdır. Dermatologlar cilt hastalıkları konusunda uzmandır ve uygun tedaviyi belirler.
El mantarının ayak mantarı ile ilişkisi var mı?
Ayak mantarı olan kişilerde el mantarı gelişme riski yüksektir. Enfekte ayakla temas eden eller mantarı kapabilir. Bu nedenle ayak mantarının tedavisi el mantarını önlemek için önemlidir.
El mantarından korunmak için nelere dikkat edilmelidir?
Ellerin temiz ve kuru tutulması, nemli bırakılmaması çok önemlidir. Kişisel eşyaların paylaşılmaması ve kimyasallarla temasta koruyucu eldiven kullanılması gerekir. Ayak mantarı gibi diğer enfeksiyonların tedavisi de korunmayı destekler.
