Apraksi Nedir? Apraksi Çeşitleri Nelerdir?

Apraksi Nedir?

Apraksi, daha önce öğrenilmiş motor becerilerin istemli olarak gerçekleştirilememesi durumudur. Yunanca kökenli olan bu terim, "hareket yokluğu" anlamına gelir ve merkezi sinir sistemi hasarından kaynaklanır. Apraksiye sahip kişilerin kas gücü, refleksleri ve duyuları normaldir; ancak bir eylemi başlatma veya doğru bir sıra ile tamamlama becerilerinde bozukluk vardır. 

Apraksi, beynin motor korteksinden çıkan sinir yollarının hasar görmesiyle ilgilidir. Özellikle beynin sol yarım küresinde, hareketin planlanmasından sorumlu olan bölgelerdeki lezyonlar apraksiye yol açabilir. Apraksi, en çok inme, kafa travması veya dejeneratif hastalıklar sonrası ortaya çıkar. Hastanın basit komutları anlamasına rağmen bu komutlara uygun motor yanıtı üretememesi apraksinin tipik göstergesidir.

Apraksi Neden Olur?

Apraksinin temel nedeni, beynin hareketleri planlama ve uygulama yeteneğinden sorumlu parietal ve frontal lobları arasındaki bağlantı yollarında veya bu lobların kendisinde meydana gelen hasardır. Bu hasar, genellikle beyin dokusunda kalıcı bir yapısal değişikliğe yol açar. Apraksiye en sık neden olan durumlar, beynin istemli hareketler için gerekli bilgileri işleyen ve ileten kısımlarını etkileyen olaylardır.

Apraksiye yol açan başlıca nedenler şunlardır:

• İnme: İnme sonucu beynin belirli bir bölgesine giden kan akışının kesilmesi veya azalması apraksinin en yaygın sebebidir.
• Kafa travması: Şiddetli kafa yaralanmaları, beynin motor planlama ile ilgili alanlarında hasara neden olabilir.
• Beyin tümörleri: Beyin içindeki veya çevresindeki tümörler, ilgili motor yollarını sıkıştırarak veya tahrip ederek apraksiye yol açabilir.
• Nörolojik hastalıklar: Alzheimer, Parkinson veya kortikobazal dejenerasyon gibi ilerleyici hastalıklar apraksinin gelişimine katkıda bulunabilir.
• Enfeksiyonlar: Beyni etkileyen menenjit gibi ciddi enfeksiyonlar da bu duruma neden olabilir.

Apraksi Çeşitleri Nelerdir?

Apraksi etkilenen vücut bölgesine, bozukluğun şiddetine ve hareketin planlama aşamasındaki yerine göre çeşitli alt türlere ayrılır. Her apraksi türü hastanın farklı motor becerilerini etkiler. Bu sınıflandırmalar doktorların doğru tanı koyması ve hastaya özgü tedavi yaklaşımlarını belirlemesi için önemlidir.

Apraksi çeşitleri hareketin hangi aşamasının veya hangi bölgenin etkilendiğini gösterir:

İdeomotor Apraksi

İdeomotor apraksi, kişinin yapmayı bildiği bir hareketi yerine getirememesidir. Kişi hareketin nasıl yapıldığını bilir, kas gücü normaldir ve görevi anlar; ancak komutu alınca hareketi doğru şekilde başlatamaz veya tamamlayamaz. Buna karşılık, aynı hareketi kendiliğinden veya refleks olarak yapabilir.

Yüz Apraksisi

Yüz apraksisi, kişinin yüz kaslarıyla isteyerek mimik yapma becerisinin bozulmasıdır. Kişi gülme, kaş kaldırma, dudak büzme gibi hareketleri komutla yapamaz ancak bu mimikleri kendiliğinden (örneğin gülünce) gerçekleştirebilir.

Konuşma Apraksisi

Konuşma kaslarının koordineli hareketini planlamada zorluk çekilir, kelimeler doğru sıra ile çıkarılamaz.

Konstrüksiyonel Apraksi

Konstrüksiyonel apraksi, kişinin çizim yapma, küplerle şekil oluşturma veya nesneleri bir araya getirerek bir bütün oluşturma gibi uzamsal ve yapısal görevleri gerçekleştirmede zorlanmasıdır. Bu tür apraksi, genellikle beynin sağ parietal lob hasarıyla ilişkilendirilir.  Kişi ne yapması gerektiğini anlamasına rağmen bileşenleri doğru uzamsal ilişki içinde düzenleyemez.

Oküler Apraksi

Oküler apraksi, kişinin bakışlarını istemli olarak hedeflenen bir nesneye yönlendirmede yaşadığı zorluktur. Göz hareketleri istemsiz olarak yapılabilir ancak bilerek bir noktaya odaklanamaz. Genellikle görme yeteneği normal olmasına rağmen görsel dikkatin ve göz hareketlerinin planlanmasının bozulduğunun bir işaretidir.

Okülomotor Gelişimsel Apraksi

Gelişimsel apraksi genellikle çocukluk döneminde ortaya çıkan ve motor becerilerin kazanılmasını etkileyen bir türdür. Okülomotor gelişimsel apraksi ise özellikle çocukların göz hareketlerini öğrenme ve koordine etme süreçlerinde yaşadıkları güçlükleri içerir. Gelişimsel apraksi motor gelişim aşamalarında gecikmelere yol açabilir. 

İdeasyonel Apraksi

İdeasyonel apraksi, hareketin kavramsal aşamasındaki bozukluğu temsil eder. Kişi bir eylemin sırasını veya amacını bilmekte zorlanır. Örneğin, bir kibritin nasıl yakılacağını veya bir fincan çayın demlenmesi gibi çok adımlı görevleri planlayıp uygulayamaz. İdeasyonel apraksi, yaygın beyin hasarı veya dejeneratif hastalıklardan kaynaklı meydana gelebilir.

Motor Apraksi

Motor apraksi, basit ve tek hareketten oluşan eylemleri hassas ve doğru bir şekilde yapmada zorluk çekilmesidir. Kas gücü yerindedir ancak hareketler yavaş ve koordinasyonsuz görünür. Düğme ilikleme veya tarak kullanma gibi ince motor becerilerinde zorluk yaşanabilir. Sorun hareketin uygulanma  aşamasında meydana gelir ve genellikle frontal lob hasarı ile ilişkilendirilir.

Oral Apraksi

Oral apraksi, konuşma ile ilgili olmayan yüz, dil, dudak ve çene hareketlerini istemli olarak yapamama durumudur. Kişi istendiğinde öksürme, ıslık çalma veya dilini dışarı çıkarma gibi hareketleri gerçekleştiremez. Ancak bu hareketleri istemsiz olarak veya refleksle yapabilir. Bu durum, genellikle dil ve konuşma terapistleri tarafından değerlendirilir.

Apraksi Belirtileri Nelerdir?

Apraksinin temel belirtisi, kişinin bilmesine ve istemesine rağmen öğrenilmiş motor eylemleri gerçekleştirmede zorlanması ya da hiç yapamamasıdır.

Apraksi belirtileri şu şekilde olabilir:

• Basit hareketlerde zorluk: El sallama veya selam verme gibi sembolik hareketleri taklit edememe veya komutla yapamama.
• Nesne kullanma hatası: Bir çatalı kaşık gibi kullanma veya tarak yerine diş fırçası kullanmaya çalışma gibi nesnelerin amacını karıştırma.
• Konuşma güçlüğü: Kelimelerin seslerini doğru sırayla çıkarma veya telaffuz etme konusunda hatalar yapma.
• Uzamsal hatalar: Bir çizimi kopyalama, giyinme veya masayı kurma gibi mekansal organizasyon gerektiren görevlerde zorluk çekme.

Apraksi Tanısı Nasıl Konur?

Apraksi tanısı, genellikle bir nöroloji uzmanı tarafından kapsamlı bir fiziksel ve nörolojik değerlendirme sonucunda konur. Tanı süreci, hastanın motor becerilerini sistematik olarak değerlendirmeyi içerir.

Tanı koyma süreci aşağıdaki adımları içerir:

• Tıbbi geçmişin değerlendirilmesi: Hastanın geçirdiği inme, travma veya nörolojik hastalık öyküsünün olup olmadığı incelenir.
• Nörolojik muayene: Kas gücünün, duyu fonksiyonlarının ve reflekslerin normal olup olmadığı değerlendirilir.
• Motor Testler: Hastadan belirli komutları yerine getirmesi veya nesneleri kullanması istenir.
• Görüntüleme yöntemleri: Beyindeki hasarın yerini ve boyutunu belirlemek için MR veya BT taramaları kullanılır.

Dil ve konuşma terapistleri, ergoterapistler ve fizyoterapistler de tanının desteklenmesi ve apraksinin tipinin belirlenmesi için özel testler uygulayabilir.

Apraksi Nasıl Tedavi Edilir?

Apraksinin tedavisinde temel amaç, etkilenen motor becerileri yeniden kazanmak veya kişiyi günlük yaşam aktivitelerini bağımsız bir şekilde yapabilecek duruma getirmektir. Tedavi süreci genellikle multidisipliner bir yaklaşımla yürütülür.

Apraksi tedavisinde kullanılan yaklaşımlar aşağıdaki gibidir: 

• Fizik tedavi ve rehabilitasyon: Motor apraksi ve uzuv apraksisi için spesifik hareketlerin tekrarlanarak öğrenilmesi ve pratik edilmesi ile uygulanır.
• Ergoterapi: Giyinme, yemek yeme veya kişisel hijyen gibi günlük yaşam aktivitelerinde kullanılan becerilerin yeniden kazanılması amaçlanır.
• Dil ve Konuşma Terapisi: Konuşma apraksisi ve oral apraksi vakalarında konuşma seslerinin doğru üretimi ve motor planlama becerileri üzerinde çalışılır. 
• Günlük hayatı kolaylaştırmak için alternatifler: Hastanın zorlandığı hareketler için alternatif yollar veya yardımcı cihazlar kullanması öğretilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Apraksiye neden olan inme, tümör veya enfeksiyon gibi tıbbi durumların öncelikli olarak tedavi edilmesi önemlidir.

Tedavinin başarısı apraksinin türüne, hasarın şiddetine ve hastanın genel sağlık durumuna göre değişir. Erken tanı ve yoğun rehabilitasyon, hastanın fonksiyonel becerilerini geri kazanma potansiyelini artırır.

Apraksi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Apraksi Ne Demek?

Apraksi beyin hasarı sonucu oluşan ve kişinin öğrendiği motor becerileri uygulayamayışına neden olan bir nörolojik bozukluktur.

Apraksi ve Dizartri Farkı Nedir?

Dizartri konuşma kaslarındaki sorunlardan kaynaklı kişinin kelimeleri anlamasına rağmen söyleyememesidir. Apraksi ise konuşma kaslarının hasar almadığı ancak planlama süreçlerinde sorunların yaşandığı bir durumdur.

Apraksi Kimlerde Görülür?

Apraksi her yaştan ve cinsiyetten kişide görülebilir. Genellikle çocukluk döneminde başlar ve özellikle otizmli çocuklarda daha sık görülebilir. Yetişkinler de ise beyin travmaları, inme ve alzheimer gibi beyni etkileyen durumlardan sonra ortaya çıkabilir.

Apraksi İyileşir mi?

Sonradan edinilmiş apraksi vakalarının bazılarında kendi kendine iyileşme görülebilir. Eğer altta yatan başka bir sorun varsa o sorunun tedavi edilmesiyle apraksi iyileşebilir. Ancak konuşma apraksisinde tedavi Dil ve Konuşma Terapisi ile mümkündür.

Apraksi Hangi Lob Kaynaklı Gelişir?

Apraksi genellikle parietal ve/veya frontal lobda gerçekleşen hasarlardan kaynaklanır. Apraksi bu loblarda meydana gelen hasarlardan da meydana gelebilir, bu loblar arası iletişimdeki bir sorun kaynaklı da oluşabilir.

Apraksi Nasıl Anlaşılır?

Apraksi; konuşmada zorlanma, günlük basit eylemleri gerçekleştirememe ve fiziksel efor isteyen basit hareketlerde dahi güçlük yaşama gibi belirtiler gösterir.