Yeme Bozukluğu Nedir? Yeme Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Yeme Bozukluğu Nedir?

Yeme bozukluğu, fiziksel ve ruhsal sağlığı etkileyecek kadar az ya da çok yeme durumudur. Yaygın yeme bozuklukları arasında anoreksiya nervoza, bulimia nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu bulunur. Her yeme bozukluğu türü, yeme davranışı üzerinde farklı etkiler gösterir; bazıları aşırı kısıtlama ve yetersiz beslenmeyle, bazıları ise kontrol kaybı yaşayarak aşırı yeme ataklarıyla karakterizedir. 

Çoğu yeme bozukluğu kiloya, beslenme şekline ve fiziğe aşırı odaklanmayla birlikte görülür. Vücut şekline ve kiloya aşırı takıntılı olma sonucunda kişi, vücudun ihtiyaç duyduğu besinleri almayı reddedebilir. Bunun sonucunda gelişen yeme bozuklukları kalbe, sindirim sistemine, kemiklere, dişlere ve ağız sağlığına zarar verebilir. Aynı zamanda ruhsal sorunlara da yol açabilir. Tedavi edilmeyen yeme bozuklukları kişinin fiziksel sağlığını olumsuz etkilemeye devam ederek hayati tehlikelere neden olabilir.

Yeme Bozukluğu Çeşitleri Nelerdir?

Yeme bozuklukları, ortaya çıkan belirtilerin türüne ve yeme davranışındaki değişimlere göre farklı gruplara ayrılır. Her bozukluğun kendine has özellikleri ve etki biçimleri vardır. 

Yeme bozuklukları DSM-5 tanı kriterlerinde tanımlanan ve tanımlanmayan bozukluklar olarak iki kategoride ele alınır.  

Tanımlanmış Yeme Bozuklukları

Tanımlanmış yeme bozuklukları DSM-5 gibi uluslararası tanı rehberlerinde yer alan bozukluklardır. Bu bozuklukların bilimsel olarak hangi belirtilerle ortaya çıktığı, süresi ve tanı ölçütleri net şekilde tanımlanmıştır.

Tanımlanmış yeme bozuklukları aşağıdaki gibidir:

• Anoreksiya Nervoza: Anoreksiya nervoza, kişinin beden algısında yaşadığı sorunlar sonucu yiyecek ve kalori alımını aşırı derecede kısıtladığı bir sorundur.
• Bulimia Nervoza: Kişinin çok fazla yediğinin düşündüğü için besinleri vücudundan uzaklaştırmak amacıyla kendini kusturması ya da dışkılamak için ilaç kullanması bulimia nervoza olarak adlandırılır. 
• Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu: Kişinin aç olmamasına ya da canı çekmemesine rağmen kontrolsüz şekilde ve hızlı yemek yemesi durumudur. Kişi doysa bile yemek yemeye devam eder ve yemek üzerinde kontrolünü kaybederek aşırı yiyebilir.
• Pika: Pika, yemeye uygun olmayan tebeşir, kağıt, kömür gibi maddelerin yendiği bir yeme bozukluğudur.
• Kaçıngan/Kısıtlı Yiyecek Alımı Bozukluğu: Kişiler kilo ya da vücut şekli takıntısı olmadan, tamamen başka nedenlerle az yemek yiyebilir ya da bazı yiyecekleri hiç yemeyebilir. Tadını ya da kokusunu beğenmemek, yemek sırasında boğulmaktan korkma gibi ruhsal sorunlar kaçıngan yiyecek alımı bozukluğuna neden olabilir. 
• Gece Yeme Bozukluğu: Kişinin gün içindeki besin tüketiminin çoğunu akşam saatlerinde ya da gece uykudan uyanarak yapması gece yeme bozukluğu olarak tanımlanır.

Duygusal Yeme Bozukluğu

Duygusal yeme bozukluğu, kişilerin stres ve kaygı gibi durumlarda aşırı yemek yeme tepkileri vermesidir. Bu durum genellikle ani gelişen yeme isteği, yüksek kalorili yiyeceklere yönelme, yemekten sonra pişmanlık hissetme ve duygular ile yeme davranışı arasında güçlü bir bağlantı bulunmasıyla karakterizedir. Duygusal yeme bozukluğu resmi tanısı konmuş bir bozukluk değil, bir yeme davranış biçimidir ve kontrol edilmediğinde yeme bozukluğuna neden olabilir. 

Yeme Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Yeme bozukluğu belirtileri bozukluğun türüne göre değişiklik gösterir. Örneğin, anoreksiya yaşayan kişiler gıda alımını kısıtlarken bulimia nervoza yaşayan kişiler yediklerini çıkarır. 

Yeme bozukluklarının genel belirtileri aşağıdaki gibidir: 

• Kısıtlayıcı beslenme
• Çok kısa sürede aşırı yemek yemek
• Belirli yiyecekleri tüketmemek
• Yemeklerden sonra kusma
• Yiyecekleri saklamak ya da atmak
• Yemeği gereğinden fazla çiğnemek
• Gizli gizli yemek yemek
• Şok diyetler yapmak
• Beden algı bozukluğu

Yeme Bozukluğu Neden Olur?

Yeme bozukluğunun kesin bir nedeni yoktur ancak psikolojik, fiziksel ve sosyal birçok etken neden olabilir. Özgüven eksikliği ve beden algı bozukluğu da yeme bozukluklarında en sık görülen nedenlerden bazılarıdır. 

Yeme bozukluğuna neden olan durumlar şunlar olabilir: 

• Beyin kimyası: Haz ve mutluluk gibi hisler yaşanmasına neden olan dopamin ve serotonin yemek yeme sırasında aktive olur. Bu da kişiye yemek yediği sırada haz verir ve kişi yemek yemeyi mutlulukla bağdaştırır.
• Özgüven eksikliği: Kişiler sosyal medya ya da çevreleri tarafından ideal kabul edilen fizikte olmadıkları için özgüven eksikliği yaşayabilirler. Bunun sonucunda bu fiziğe ulaşmak için beslenmelerini kısıtlayabilir.
• Beden algı bozukluğu: Bazı kişiler çok zayıf olsalar dahi kilolu olduklarını düşünürler. Bunun sonucunda kendi ideal bedenlerine ulaşmak için sıkı diyetler uygulayabilirler. Ancak bu diyetler sonucu ne kadar zayıf olurlarsa olsunlar genelde memnun olmazlar.
• Psikolojik rahatsızlıklar: Kişi var olan psikolojik hastalıklarla baş etmek için yemek yemeye yönelebilir.

Yeme Bozukluğu Nasıl Teşhis Edilir?

Yeme bozuklukları, psikiyatri veya klinik psikoloji uzmanı tarafından bireyin yeme davranışları, düşünce yapıları ve ruhsal durumu değerlendirilerek teşhis edilir. Tanı sürecinde, Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayımlanan Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı’nın Beşinci Baskısı (DSM-5) içerisinde yer alan her bir yeme bozukluğu için tanımlanmış ölçütler esas alınarak bir değerlendirme yapılır. Bu süreçte kişinin belirtileri, klinik öyküsü ve DSM-5 tanı kriterleri birlikte incelenerek kesin tanıya ulaşılır. Ayrıca, eşlik eden başka tıbbi durumları dışlamak amacıyla kan tahlilleri, idrar testleri, tiroit fonksiyon testleri veya gerekli durumlarda görüntüleme yöntemleri gibi ek tetkikler de istenebilir.

Yeme Bozukluğu Tedavisi Nasıl Olur?

Yeme bozukluğu tedavisi; ilaç tedavisi, psikoterapi ve beslenme danışmanlığı gibi yöntemleri ya da bu yöntemlerin kombinasyonunu içerebilir. Tedavinin ilk aşamasında, bozukluğun ortaya çıkmasına katkıda bulunan psikolojik, biyolojik veya çevresel etkenler belirlenir. Ardından, yeme bozukluğuna bağlı gelişebilecek fiziksel sağlık sorunları kontrol altına alınır ve beslenme düzenini iyileştirmeye yönelik adımlar atılır. 

Yeme bozukluğu tedavisi aşağıdaki yöntemleri içerir: 

• Psikoterapi
• İlaç tedavisi
• Beslenme danışmanlığı
• Genel sağlık takibi

Psikoterapi

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), kişilerarası terapi (IPT) ve aile temelli terapi (FBT) gibi bilimsel yöntemler kullanılarak kişinin yemekle ilişkisini, beden algısını ve duygu düzenleme becerilerini güçlendirmesi amaçlanır. Psikoterapi, davranış değişimini destekler ve kişinin tetikleyicilerle başa çıkma kapasitesini artırır.

İlaç Tedavisi

Bazı yeme bozukluklarında depresyon, kaygı bozuklukları veya dürtü kontrol sorunları gibi eşlik eden ruhsal durumlar bulunabilir. Bu durumlarda antidepresanlar veya uygun görülen diğer psikiyatrik ilaçlar tedaviye eklenebilir.

Beslenme Danışmanlığı

Bir beslenme uzmanı tarafından yürütülen bu süreçte kişinin kalori, makro–mikro besin gereksinimleri yeniden düzenlenir. Amaç, sağlıklı ve sürdürülebilir bir yeme düzeni kazandırmak, öğün planlaması yapmak ve düzensiz yeme davranışlarını stabilize etmektir. Ayrıca, kişinin yemekle olan ilişkisini normalleştirmeye yönelik eğitim ve destek sağlanır.

Genel Sağlık Takibi

Yeme bozukluklarının yol açabileceği elektrolit dengesizlikleri, kalp ritim bozuklukları, hormonal düzensizlikler, vitamin–mineral eksiklikleri veya sindirim sistemi sorunları gibi durumlar doktor tarafından değerlendirilir ve gerekli tıbbi tedavi uygulanır.

Yeme Bozukluğu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Yeme Bozukluğu Testi​ Var mı?

Evet, yeme bozukluğu riskini değerlendirmek için EAT-26, SCOFF ve BEDS-7 gibi bilimsel tarama testleri vardır. Bu testler teşhis koymaz; yalnızca bir uzmana başvurmanız gerekip gerekmediğine dair ön bilgi sağlar.

Çocuklarda Yeme Bozukluğu​ Neden Olur?

Çocuklarda yeme bozukluğu çoğunlukla aile içi stres, kontrolcü beslenme tutumları, akran baskısı veya duygusal zorluklar gibi psikososyal etkenlerden kaynaklanır. Bazı çocuklarda ise altta yatan kaygı bozuklukları, travmalar veya duyusal hassasiyetler bu durumu tetikleyebilir.

Yeme Bozukluğu Nasıl Düzelir​?

Yeme bozukluğu psikoterapi, ilaç tedavisi ve beslenme danışmanlığı yöntemleriyle çözülebilir. Hangi tedavi ya da tedavi kombinasyonun seçileceğine doktorunuz karar verecektir.

Aşırı Yeme Bozukluğu​ Nedir?

Aşırı yeme bozukluğu, kişinin kısa sürede büyük miktarda yiyecek tükettiği ve bu sırada kontrolünü kaybettiği yineleyici ataklarla karakterize bir yeme bozukluğudur.

Yeme Bozukluğu İlaçları​ Nelerdir?

Tek başına “yeme bozukluğu ilacı” yoktur. Yeme bozukluklarında kullanılan ilaçlar, bozukluğun türüne ve eşlik eden ruhsal durumlara göre belirlenir. En sık kullanılanlar arasında antidepresanlar, duygudurum düzenleyiciler ve bazı durumlarda anksiyete ilaçları yer alır.